ദൈവരാതനും ഋഗ്വേദവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം വൈദിക ചരിത്രത്തിലും പുരാണങ്ങളിലും വളരെ പ്രാധാന്യമുള്ള ഒന്നാണ്. പുരാതന ഭാരതത്തിലെ മഹർഷിയായ വിശ്വാമിത്രന്റെ വളർത്തുപുത്രനായ ശൂനശ്ശേഫൻ എന്ന ഋഷിയാണ് പിന്നീട് 'ദൈവരാതൻ' (ദേവരാതൻ) എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെട്ടത്. ഋഗ്വേദവുമായി ദൈവരാതനുള്ള പ്രധാന ബന്ധങ്ങൾ താഴെ പറയുന്നവയാണ്: ഋഗ്വേദത്തിലെ മന്ത്രദ്രഷ്ടാവ്: ഋഗ്വേദത്തിലെ ഒന്നാം മണ്ഡലത്തിലെ പ്രധാനപ്പെട്ട ചില സൂക്തങ്ങളുടെ (സൂക്തം 24 മുതൽ 30 വരെ) മന്ത്രദ്രഷ്ടാവ് (മന്ത്രങ്ങൾ ദർശിച്ച ഋഷി) ദൈവരാതൻ അഥവാ ശൂനശ്ശേഫൻ ആണ്. വരുണൻ, അഗ്നി, ഇന്ദ്രൻ തുടങ്ങിയ ദേവതകളെ സ്തുതിക്കുന്നതാണ് ഈ മന്ത്രങ്ങൾ. ശൂനശ്ശേഫന്റെ കഥ: ഐതരേയ ബ്രാഹ്മണത്തിലും പുരാണങ്ങളിലും വിവരിക്കുന്നതനുസരിച്ച്, ഹരിശ്ചന്ദ്ര രാജാവിന്റെ യാഗത്തിനായി ബലി നൽകപ്പെടാൻ കൊണ്ടുപോയ കുട്ടിയായിരുന്നു ശൂനശ്ശേഫൻ. മരണഭയത്തിൽ നിന്നും രക്ഷനേടാൻ അദ്ദേഹം വരുണദേവനെ പ്രാർത്ഥിക്കുകയും, വരുണൻ ഉപദേശിച്ച മന്ത്രങ്ങൾ ജപിച്ചതിലൂടെ യാഗശാലയിൽ കെട്ടിയിട്ടിരുന്ന കയറുകൾ തനിയെ അഴിഞ്ഞുവീണ് അദ്ദേഹം രക്ഷപ്പെടുകയും ചെയ്തു. ഈ മന്ത്രങ്ങളാണ് ഋഗ്വേദത്തിൽ ഉൾപ്പെട്ടിട്ടുള്ളത്. 'ദൈവരാതൻ' എന്ന പേര്: ദൈവത്താൽ (ദേവന്മാരാൽ) രക്ഷിക്കപ്പെട്ട് നൽകപ്പെട്ടവൻ എന്ന അർത്ഥത്തിലാണ് അദ്ദേഹത്തിന് 'ദേവരാതൻ' അല്ലെങ്കിൽ 'ദൈവരാതൻ' എന്ന പേര് ലഭിച്ചത്. പിന്നീട് വിശ്വാമിത്ര മഹർഷി ഇദ്ദേഹത്തെ തന്റെ മൂത്ത പുത്രനായി സ്വീകരിക്കുകയും തന്റെ ഗോത്രത്തിന്റെ അവകാശിയാക്കുകയും ചെയ്തു. ചുരുക്കത്തിൽ, തന്റെ ഭക്തിയും പ്രാർത്ഥനയും കൊണ്ട് മരണത്തെ ജയിക്കുകയും ഋഗ്വേദത്തിലെ വിശുദ്ധ മന്ത്രങ്ങൾ ലോകത്തിന് നൽകുകയും ചെയ്ത ഋഷിയാണ് ദൈവരാതൻ. ഋഗ്വേദ സൂക്തങ്ങൾ (Rigveda Suktas) എന്നത് ഋഗ്വേദത്തിലെ ദേവതാസ്തുതികളായ മന്ത്രങ്ങളുടെ കൂട്ടങ്ങളാണ്. 'സൂക്തം' എന്ന വാക്കിനർത്ഥം 'നന്നായി പറയപ്പെട്ടത്' (Well-said) എന്നാണ്. ഋഗ്വേദത്തിൽ ആകെ 1,028 സൂക്തങ്ങളാണുള്ളത് (ഇതിൽ 11 വാലഖില്യ സൂക്തങ്ങളും ഉൾപ്പെടുന്നു). ഈ സൂക്തങ്ങളിൽ ആകെ 10,552 മന്ത്രങ്ങൾ (ഋക്കുകൾ) അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. ഋഗ്വേദ സൂക്തങ്ങളുടെ പ്രധാന സവിശേഷതകൾ താഴെ പറയുന്നവയാണ്: 1. ഘടനയും വിഭജനവും ഋഗ്വേദത്തെ 10 മണ്ഡലങ്ങളായി (ഗ്രന്ഥങ്ങൾ) തിരിച്ചിരിക്കുന്നു. ഓരോ മണ്ഡലത്തിലും നിരവധി സൂക്തങ്ങളുണ്ട്. രണ്ട് മുതൽ ഏഴ് വരെയുള്ള മണ്ഡലങ്ങൾ: ഇവയാണ് ഏറ്റവും പഴക്കമേറിയവ. ഇവയെ 'വംശ മണ്ഡലങ്ങൾ' എന്ന് വിളിക്കുന്നു, കാരണം ഓരോ മണ്ഡലവും നിർദ്ദിഷ്ട ഋഷി കുടുംബങ്ങളാൽ (ഉദാഹരണത്തിന്: വസിഷ്ഠൻ, വിശ്വമിത്രൻ, വാമദേവൻ) രചിക്കപ്പെട്ടതാണ്. ഒന്ന്, എട്ട്, ഒമ്പത്, പത്ത് മണ്ഡലങ്ങൾ: ഇവ പിന്നീട് കൂട്ടിച്ചേർക്കപ്പെട്ടവയാണ്. പത്താം മണ്ഡലത്തിലാണ് പ്രശസ്തമായ 'പുരുഷസൂക്തം', 'നാസദീയ സൂക്തം' എന്നിവയുള്ളത്. 2. പ്രധാന ദേവതകൾ ഋഗ്വേദ സൂക്തങ്ങൾ പ്രകൃതിശക്തികളെ ദേവതകളായി സങ്കൽപ്പിച്ച് പ്രാർത്ഥിക്കുന്നവയാണ്. ഏറ്റവും കൂടുതൽ സൂക്തങ്ങൾ സമർപ്പിച്ചിരിക്കുന്നത് താഴെ പറയുന്ന ദേവന്മാർക്കാണ്: ഇന്ദ്രൻ: ഏറ്റവും കൂടുതൽ സൂക്തങ്ങൾ (ഏകദേശം 250 എണ്ണം) ഇന്ദ്രനെ സ്തുതിക്കുന്നവയാണ്. അഗ്നി: രണ്ടാമതായി ഏറ്റവും കൂടുതൽ സൂക്തങ്ങൾ (ഏകദേശം 200 എണ്ണം) അഗ്നിദേവനാണ്. ഋഗ്വേദത്തിലെ ഒന്നാം മണ്ഡലത്തിലെ ഒന്നാം സൂക്തം തന്നെ അഗ്നിയെ സ്തുതിച്ചുകൊണ്ടാണ് ആരംഭിക്കുന്നത് ("അഗ്നിമീളേ പുരോഹിതം..."). സോമൻ: ഒമ്പതാം മണ്ഡലം പൂർണ്ണമായും സോമരസത്തെയും സോമദേവനെയും കുറിച്ചുള്ളതാണ്. 3. പ്രശസ്തമായ ചില സൂക്തങ്ങൾ ഋഗ്വേദത്തിൽ ദാർശനികമായും സാമൂഹികമായും വളരെ പ്രാധാന്യമുള്ള ചില സൂക്തങ്ങളുണ്ട്: പുരുഷസൂക്തം (10.90): പ്രപഞ്ചസൃഷ്ടിയെക്കുറിച്ചും, വിരാട് പുരുഷനിൽ നിന്നും പ്രപഞ്ചവും മനുഷ്യസമൂഹവും എങ്ങനെ ഉണ്ടായെന്നും വിവരിക്കുന്നു. നാസദീയ സൂക്തം (10.129): പ്രപഞ്ചോത്പത്തിക്ക് മുൻപുള്ള അവസ്ഥയെക്കുറിച്ചുള്ള അതിമനോഹരമായ ദാർശനിക ചിന്തകൾ അടങ്ങിയ സൂക്തം (Creation Hymn). ഗായത്രീ മന്ത്രം (3.62.10): വിശ്വാമിത്ര മഹർഷി ദർശിച്ച, സവിതാവ് (സൂര്യൻ) ദേവതയായുള്ള ഈ പ്രശസ്ത മന്ത്രം ഋഗ്വേദത്തിലെ മൂന്നാം മണ്ഡലത്തിലാണ്. വിവാഹ സൂക്തം (10.85): വൈദികകാലത്തെ വിവാഹ ചടങ്ങുകളെയും സങ്കല്പങ്ങളെയും കുറിച്ച് പ്രതിപാദിക്കുന്നു.