തന്ത്രശാസ്ത്രത്തിലും തത്ത്വചിന്തയിലും ശബ്ദത്തിന്റെ ഉത്പത്തിയും പ്രകടനവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട വളരെ ആഴമേറിയ ആശയങ്ങളാണ്. നമ്മുടെ ശരീരത്തിലെ വിവിധ കേന്ദ്രങ്ങളും (നാഭി, ഹൃദയം മുതലായവ) ശബ്ദത്തിന്റെ നാല് അവസ്ഥകളും (പരാ, പശ്യന്തി മുതലായവ) തമ്മിൽ പരസ്പരം ശാസ്ത്രീയമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ശബ്ദം ശരീരത്തിൽ ഉത്ഭവിച്ച് പുറത്തേക്ക് വരുന്ന പ്രക്രിയയും അവ തമ്മിലുള്ള ബന്ധവും താഴെ പറയുന്ന പ്രകാരമാണ്: 1. പരാ (Para) – നാഭി (Naval) ബന്ധം: ശബ്ദത്തിന്റെ ഏറ്റവും പ്രഥമവും സൂക്ഷ്മവുമായ അവസ്ഥയാണ് 'പരാ'. ഇത് മനുഷ്യശരീരത്തിലെ 'നാഭി'യിൽ (മൂലാധാരത്തോട് ചേർന്ന്) സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നു. പ്രത്യേകത: ഇത് ചിന്തകൾക്കും അപ്പുറമുള്ള ശുദ്ധമായ ഊർജ്ജ രൂപമാണ്. ഇവിടെ ശബ്ദം പ്രകടമല്ല, മറിച്ച് ഒരു സ്പന്ദനമായി അല്ലെങ്കിൽ വിത്തായി മാത്രം കിടക്കുന്നു. 2. പശ്യന്തി (Pashyanti) – ഹൃദയം (Heart / Hrudaya) ബന്ധം: നാഭിയിൽ നിന്ന് ഉയരുന്ന ശബ്ദം 'ഹൃദയത്തിൽ' എത്തുമ്പോൾ അത് 'പശ്യന്തി' എന്ന അവസ്ഥ കൈവരിക്കുന്നു. പ്രത്യേകത: 'പശ്യന്തി' എന്നാൽ 'കാണുന്നത്' എന്നാണ് അർത്ഥം. ഇവിടെ ശബ്ദം വാക്കുകളായി മാറിയിട്ടില്ലെങ്കിലും, മനസ്സിന് ഉള്ളിൽ ഒരു ആശയമായോ ദൃശ്യമായോ രൂപപ്പെടുന്നു. പറയാൻ പോകുന്ന കാര്യത്തിന്റെ ഒരു മാനസിക ചിത്രം ഹൃദയത്തിൽ തെളിയുന്ന അവസ്ഥയാണിത്. 3. മധ്യമ (Madhyama) – കണ്ഠം (Throat / Kantha) ബന്ധം: ഹൃദയത്തിൽ നിന്നുള്ള ആശയം 'കണ്ഠത്തിൽ' (തൊണ്ടയിൽ) എത്തുമ്പോൾ അതിനെ 'മധ്യമ' എന്ന് വിളിക്കുന്നു. പ്രത്യേകത: ഇത് പരാ/പശ്യന്തി എന്നീ ആഭ്യന്തര അവസ്ഥകൾക്കും, വൈഖരി എന്ന ബാഹ്യ അവസ്ഥയ്ക്കും 'മധ്യേ' നിൽക്കുന്നതിനാലാണ് ഇതിന് മധ്യമ എന്ന് പേര് വന്നത്. ഇവിടെ ശബ്ദം ബുദ്ധിയുടെ സഹായത്തോടെ വ്യക്തമായ വാക്കുകളായും വ്യാകരണ രൂപങ്ങളായും മനസ്സിൽ രൂപപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ ഇത് പുറത്തേക്ക് കേൾക്കാൻ പാകത്തിൽ ഉച്ചരിക്കപ്പെട്ടിട്ടില്ല (മനസ്സിൽ പറയുന്ന അവസ്ഥ). 4. വൈഖരി (Vaikhari) – രസന (Tongue / Rasane) ബന്ധം: കണ്ഠത്തിൽ നിന്ന് 'രസന' (നാവ്), ചുണ്ടുകൾ, പല്ലുകൾ എന്നിവയുടെ സഹായത്തോടെ പുറത്തേക്ക് വരുന്ന പൂർണ്ണമായ ശബ്ദരൂപമാണ് 'വൈഖരി'. പ്രത്യേകത: മറ്റുള്ളവർക്ക് കേൾക്കാൻ സാധിക്കുന്ന, നാം നിത്യജീവിതത്തിൽ സംസാരിക്കുന്ന ഭൗതികമായ ശബ്ദമാണിത്. സംഗ്രഹം (ലളിതമായ വഴി) ഒരു ആശയം ഉള്ളിൽ തോന്നി അത് വാക്കുകളായി പുറത്തുവരുന്ന പ്രക്രിയയെ ഒരു ചെടിയോട് ഉപമിക്കാം: നാഭിയിൽ (പരാ): വിത്ത് പാകുന്നു (ആരും കാണാത്ത ഊർജ്ജം). ഹൃദയത്തിൽ (പശ്യന്തി): വിത്ത് മുളയ്ക്കുന്നു (ആശയം മനസ്സിൽ തെളിയുന്നു). കണ്ഠത്തിൽ (മധ്യമ): മൊട്ടിടുന്നു (വാക്കുകൾ മനസ്സിൽ ക്രമീകരിക്കപ്പെടുന്നു). രസനയിൽ/നാവിൽ (വൈഖരി): പൂവ് വിരിയുന്നു (ശബ്ദം പുറത്തേക്ക് വരുന്നു). ചുരുക്കത്തിൽ, നാഭി, ഹൃദ്, കണ്ഠ, രസന എന്നിവ ശബ്ദം സഞ്ചരിക്കുന്ന ശാരീരിക കേന്ദ്രങ്ങളും; പരാ, പശ്യന്തി, മധ്യമ, വൈഖരി എന്നത് ആ കേന്ദ്രങ്ങളിൽ ശബ്ദത്തിനുണ്ടാകുന്ന പരിണാമ അവസ്ഥകളുമാണ്.