വേദസംസ്കാരത്തിൽ, പ്രത്യേകിച്ച് ഋഗ്വേദത്തിൽ, ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ടതും ഏറ്റവും കൂടുതൽ ആരാധിക്കപ്പെടുന്നതുമായ ദേവന്മാരിൽ ഒരാളാണ് അഗ്നി. വേദങ്ങളിൽ അഗ്നിക്കുള്ള സവിശേഷമായ പ്രാധാന്യവും സ്ഥാനവും താഴെ പറയുന്ന കാരണങ്ങളാൽ വ്യക്തമാണ്: 1. പ്രഥമ മന്ത്രത്തിലെ സാന്നിധ്യം ചതുർവേദങ്ങളിൽ ഏറ്റവും പഴക്കമേറിയ ഋഗ്വേദം ആരംഭിക്കുന്നത് തന്നെ അഗ്നിയെ സ്തുതിച്ചുകൊണ്ടാണ്. "അഗ്നിമീളേ പുരോഹിതം" (യാഗത്തിന്റെ പുരോഹിതനായ അഗ്നിയെ ഞാൻ സ്തുതിക്കുന്നു) എന്ന പ്രശസ്തമായ മന്ത്രത്തോടെയാണ് ഋഗ്വേദത്തിലെ ഒന്നാം സൂക്തം തുടങ്ങുന്നത്. 2. ദേവന്മാരുടെ സന്ദേശവാഹകൻ (Divine Messenger) വേദകാലത്തെ പ്രധാന ആരാധനാക്രമം യാഗങ്ങളായിരുന്നു. മനുഷ്യർ യാഗാഗ്നിയിൽ അർപ്പിക്കുന്ന ഹവിസ്സ് (വഴിപാടുകൾ) അതത് ദേവന്മാർക്ക് എത്തിച്ചുകൊടുക്കുന്നത് അഗ്നിയാണ്. അതുകൊണ്ട് അഗ്നിയെ 'ദേവന്മാരുടെ മുഖം' എന്നും മനുഷ്യർക്കും ദേവന്മാർക്കും ഇടയിലെ 'സന്ദേശവാഹകൻ' (Messenger) എന്നും വേദങ്ങൾ വിശേഷിപ്പിക്കുന്നു. 3. അഗ്നിയുടെ മൂന്ന് രൂപങ്ങൾ (Triple Births) അഗ്നി പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ മൂന്ന് തലങ്ങളിലും നിലകൊള്ളുന്നുവെന്ന് വേദങ്ങൾ വ്യക്തമാക്കുന്നു: ഭൂമിയിൽ: സാധാരണ തീയായും യാഗാഗ്നിയായും. അന്തരീക്ഷത്തിൽ: മിന്നൽ പിണരുകളായി. ആകാശത്തിൽ: സൂര്യനായി. 4. പരിപാവനതയും ശുദ്ധീകരണവും (Purification) അഗ്നി സർവ്വതിനെയും ശുദ്ധീകരിക്കുന്ന ശക്തിയാണ്. അശുദ്ധമായതിനെപ്പോലും തന്നിലേക്ക് ആവാഹിച്ച് ശുദ്ധീകരിക്കാൻ അഗ്നിക്ക് കഴിയുമെന്ന് വേദങ്ങൾ ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട് തന്നെ മനുഷ്യന്റെ ജനനം മുതൽ മരണം വരെയുള്ള പ്രധാന കർമ്മങ്ങളിലെല്ലാം (ഉദാഹരണത്തിന് വിവാഹത്തിലെ അഗ്നിപ്രദക്ഷിണം, അന്ത്യേഷ്ടി) അഗ്നി സാക്ഷിയായി നിലകൊള്ളുന്നു. 5. ജ്ഞാനത്തിന്റെ പ്രതീകം (Light of Knowledge) ബാഹ്യമായ വെളിച്ചം നൽകുന്നതിനൊപ്പം മനുഷ്യന്റെ ഉള്ളിലെ അജ്ഞതയെന്ന ഇരുട്ടിനെ മാറ്റി ജ്ഞാനത്തിന്റെ വെളിച്ചം പകരുന്ന ആത്മീയ ചൈതന്യമായും അഗ്നിയെ വേദങ്ങളിൽ ആരാധിക്കുന്നു. മനുഷ്യനെ സത്യത്തിന്റെ പാതയിലൂടെ നയിക്കാൻ വേദസൂക്തങ്ങൾ അഗ്നിയോട് പ്രാർത്ഥിക്കുന്നു. ഋഗ്വേദത്തിൽ മാത്രം ഇരുനൂറിലധികം സൂക്തങ്ങൾ അഗ്നിദേവന്റെ മഹിമയെയും ഗുണങ്ങളെയും വർണ്ണിക്കാൻ മാത്രമായി മാറ്റിവെച്ചിട്ടുണ്ടെന്നത് വേദകാലത്ത് ഈ പ്രകൃതിശക്തിക്ക് നൽകിയിരുന്ന അത്യുന്നതമായ പ്രാധാന്യത്തെ കാണിക്കുന്നു. വേദങ്ങളിൽ അഗ്നിക്കുള്ള പ്രാധാന്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള സമഗ്രമായ വിവരങ്ങൾ (സപ്തജിഹ്വകൾ, യാഗങ്ങളിലെ പങ്ക്, പ്രധാന മന്ത്രങ്ങൾ എന്നിവ) താഴെ നൽകുന്നു: 1. അഗ്നിയുടെ സപ്തജിഹ്വകൾ (ഏഴ് നാവുകൾ) യാഗാഗ്നിയിൽ അർപ്പിക്കുന്ന ഹവിസ്സുകൾ സ്വീകരിക്കാൻ അഗ്നിക്ക് ഏഴ് നാവുകൾ (ജ്വാലകൾ) ഉണ്ടെന്നാണ് വേദങ്ങളിലും ഉപനിഷത്തുകളിലും (പ്രത്യേകിച്ച് മുണ്ഡകോപനിഷത്തിൽ) പറയുന്നത്. ഇവ ഒരോന്നും പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ വിവിധ ശക്തികളെയും പ്രകാശങ്ങളെയും പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നു: കാളി: കറുത്ത നിറത്തിലുള്ള ഒന്നാം ജ്വാല (സമയത്തിന്റെ പ്രതീകം). കരാളി: ഭയമുണർത്തുന്ന, ശക്തമായ രണ്ടാം ജ്വാല. മനോജവ: മനസ്സിന്റെ വേഗതയുള്ള മൂന്നാം ജ്വാല. സുലോഹിത: മനോഹരമായ ചുവപ്പ് നിറമുള്ള നാലാം ജ്വാല. സുധൂമ്രവർണ്ണ: പുകനിറഞ്ഞ അഞ്ചാം ജ്വാല. സ്ഫുലിംഗിനി: സ്ഫുരണങ്ങൾ (തീപ്പൊരികൾ) ചിതറുന്ന ആറാം ജ്വാല. വിശ്വരുചി / വിശ്വരൂപി: പ്രപഞ്ചം മുഴുവൻ പ്രകാശിക്കുന്ന, സർവ്വതിനെയും ആകർഷിക്കുന്ന ഏഴാം ജ്വാല. 2. വേദകാല യാഗങ്ങളിൽ അഗ്നിക്കുള്ള പങ്ക് വേദകാല ജീവിതത്തിന്റെ കേന്ദ്രബിന്ദു യാഗങ്ങളായിരുന്നു (ഉദാഹരണത്തിന്: അഗ്നിഹോത്രം, ദർശപൂർണ്ണമാസം, സോമയാഗം). യാഗങ്ങളിൽ അഗ്നി പ്രഥമസ്ഥാനം അലങ്കരിക്കുന്നു: യജ്ഞപുരുഷൻ: യാഗശാലയിൽ മൂന്ന് തരത്തിലുള്ള അഗ്നികൾ (ത്രേതാഗ്നി) ജ്വലിപ്പിച്ചിരുന്നു — ഗാർഹപത്യം (ഗൃഹനാഥൻ സംരക്ഷിക്കുന്നത്), ആഹവനീയം (ദേവന്മാർക്ക് ഹവിസ്സ് അർപ്പിക്കുന്നത്), ദക്ഷിണാഗ്നി (പിതൃക്കൾക്കായി കരുതിവെക്കുന്നത്). ഹവ്യവാഹനൻ: യാഗത്തിൽ അർപ്പിക്കുന്ന നെയ്യ്, ധാന്യങ്ങൾ എന്നിവ അഗ്നിയിലൂടെ മാത്രമേ ദേവന്മാർക്ക് സ്വീകരിക്കാൻ കഴിയൂ. അതിനാൽ അഗ്നിയെ 'ഹവ്യവാഹനൻ' (വഴിപാടുകൾ ചുമക്കുന്നവൻ) എന്ന് വിളിക്കുന്നു. ഋത്വിക് / പുരോഹിതൻ: മനുഷ്യർക്ക് വേണ്ടി ദേവന്മാരെ യാഗശാലയിലേക്ക് ക്ഷണിച്ചുവരുത്തുന്ന പുരോഹിതനായി വേദങ്ങൾ അഗ്നിയെ കാണുന്നു. 3. അഗ്നിയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട പ്രധാന വേദമന്ത്രങ്ങൾ ഋഗ്വേദ പ്രഥമ മന്ത്രം (1.1.1): "അഗ്നിമീളേ പുരോഹിതം യജ്ഞസ്യ ദേവമൃത്വിജം |" "ഹോതാരം രത്നധാതമം ||" (സാരം: യാഗത്തിന്റെ പുരോഹിതനും, പ്രകാശസ്വരൂപനും, ദേവന്മാരെ ക്ഷണിക്കുന്നവനും, ഐശ്വര്യങ്ങൾ നൽകുന്നവനുമായ അഗ്നിയെ ഞാൻ സ്തുതിക്കുന്നു.) യജുർവേദ മന്ത്രം (ഈശാവാസ്യോപനിഷത്ത് - 18): "അഗ്നേ നയ സുപഥാ രായേ അസ്മാൻ വിശ്വാനി ദേവ വയനാനി വിദ്വാൻ |" "യുയോധ്യസ്മജ്ജുഹുരാണമേനോ ഭൂയിഷ്ഠാം തേ നമഉക്തിം വിധേമ ||" (സാരം: ഹേ അഗ്നിദേവാ, ഞങ്ങളെ സൽമാർഗ്ഗത്തിലൂടെ ഐശ്വര്യത്തിലേക്ക് നയിക്കേണമേ. ഞങ്ങളുടെ തെറ്റായ വഴികളെയും പാപങ്ങളെയും ദൂരീകരിക്കേണമേ. അങ്ങേക്ക് ഞങ്ങൾ വീണ്ടും വീണ്ടും നമസ്കാരം അർപ്പിക്കുന്നു.) ഗായത്രീ മന്ത്രത്തിന്റെ അഗ്നി രൂപം (അഗ്നി ഗായത്രി): "ഓം മഹാജ്വാലായ വിദ്മഹേ അഗ്നിദേവായ ധീമഹി തന്നോ അഗ്നിഃ പ്രചോദയാത് ||" വേദസംസ്കാരത്തിൽ പ്രകൃതിയും ഈശ്വരനും ഒന്നാണെന്ന ചിന്തയുടെ ഏറ്റവും വലിയ ഉദാഹരണമാണ് അഗ്നി ആരാധന. ബാഹ്യമായ പ്രകൃതിശക്തിയെ ആത്മീയമായ പരമാത്മാവായി വേദങ്ങൾ ഇവിടെ ഉയർത്തിക്കാട്ടുന്നു.