ഭഗവദ്ഗീതയിലെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട മനഃശാസ്ത്രപരമായ ശ്ലോകങ്ങളിൽ ഒന്നാണ് . രണ്ടാം അധ്യായമായ സാംഖ്യയോഗത്തിലെ 62, 63 ശ്ലോകങ്ങളിലായാണ് മനുഷ്യ മനസ്സിന്റെ തകർച്ചയുടെ ഘട്ടങ്ങൾ (The Ladder of Fall) ഭഗവാൻ ശ്രീകൃഷ്ണൻ വിവരിക്കുന്നത്. ഒരു ചെറിയ ചിന്ത എങ്ങനെയാണ് മനുഷ്യനെ പൂർണ്ണമായ നാശത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നതെന്ന് ഈ ശ്ലോകങ്ങൾ മനഃശാസ്ത്രപരമായി വിശകലനം ചെയ്യുന്നു. ശ്ലോകങ്ങളും അവയുടെ അർത്ഥവും: ധ്യായതോ വിഷയാൻ പുംസഃ സംഗസ്തേഷൂപജായതേ। സംഗാത് സഞ്ജായതേ കാമഃ കാമാത് ക്രോധോऽഭിജായതേ॥ (2:62) അർത്ഥം: ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങളെക്കുറിച്ച് (ഭൗതികമായ കാര്യങ്ങൾ, സുഖങ്ങൾ) നിരന്തരം ചിന്തിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന മനുഷ്യന് അവയോട് ആസക്തി (അറ്റാച്ച്മെന്റ്) ഉണ്ടാകുന്നു. ഈ ആസക്തിയിൽ നിന്ന് അവ സ്വന്തമാക്കണമെന്ന കാമം (തീവ്രമായ ആഗ്രഹം) ജനിക്കുന്നു. ആഗ്രഹം തടസ്സപ്പെടുമ്പോൾ അതിൽ നിന്ന് ക്രോധം (ദേഷ്യം) ഉണ്ടാകുന്നു. ക്രോധാദ്ഭവതി സമ്മോഹഃ സമ്മോഹാത് സ്മൃതിവിഭ്രമഃ। സ്മൃതിഭ്രംശാദ് ബുദ്ധിനാശോ ബുദ്ധിനാശാത് പ്രണശ്യതി॥ (2:63) അർത്ഥം: ദേഷ്യത്തിൽ നിന്ന് സമ്മോഹം (അവിവേകം/തിരിച്ചറിവില്ലായ്മ) ഉണ്ടാകുന്നു. അവിവേകം കാരണം സ്മൃതിവിഭ്രമം (ഓർമ്മക്കേട്/ശരിതെറ്റുകളെക്കുറിച്ചുള്ള മറവി) സംഭവിക്കുന്നു. ഓർമ്മ നശിക്കുന്നതോടെ ബുദ്ധിനാശം (വിവേചനശക്തി നഷ്ടപ്പെടൽ) സംഭവിക്കുന്നു. ബുദ്ധി നശിക്കുന്നതോടെ മനുഷ്യൻ പൂർണ്ണമായി നശിക്കുന്നു (പ്രണശ്യതി). മനഃശാസ്ത്രപരമായ 8 ഘട്ടങ്ങൾ (The Psychological Chain Reaction): മനുഷ്യന്റെ മനസ്സ് തകർച്ചയിലേക്ക് പോകുന്ന പ്രക്രിയയെ 8 ഘട്ടങ്ങളായി ഇതിൽ തരംതിരിച്ചിരിക്കുന്നു: വിഷയ ധ്യാനം (Continuous Thinking): ഒരു വസ്തുവിനെക്കുറിച്ചോ വ്യക്തിയെക്കുറിച്ചോ മനസ്സിൽ നിരന്തരം ചിന്തിക്കുന്നു. സംഗം (Attachment): ആ ചിന്ത വളർന്ന് അതിനോട് മാനസികമായ ഒരു അടുപ്പമായി മാറുന്നു. കാമം (Desire): അത് എങ്ങനെയെങ്കിലും സ്വന്തമാക്കണം എന്ന തീവ്രമായ ആഗ്രഹമായി രൂപപ്പെടുന്നു. ക്രോധം (Anger): ആ ആഗ്രഹം വിചാരിച്ചതുപോലെ നടക്കാതെ വരുമ്പോൾ മനസ്സിൽ ദേഷ്യവും നിരാശയും നിറയുന്നു. സമ്മോഹം (Delusion): ദേഷ്യം വരുമ്പോൾ മനസ്സിന്റെ ശാന്തത നഷ്ടപ്പെടുകയും, എന്ത് ചെയ്യണം എന്ത് ചെയ്യരുത് എന്നറിയാത്ത അവസ്ഥ വരികയും ചെയ്യുന്നു. സ്മൃതിവിഭ്രമം (Loss of Memory): ഈ അവസ്ഥയിൽ സ്വന്തം മൂല്യങ്ങളെക്കുറിച്ചും, മുൻകാല അനുഭവങ്ങളിൽ നിന്ന് പഠിച്ച പാഠങ്ങളെക്കുറിച്ചും മനുഷ്യൻ മറന്നുപോകുന്നു. ബുദ്ധിനാശം (Loss of Intellect): ശരിയും തെറ്റും തിരിച്ചറിയാനുള്ള വിവേചനശക്തി (Discrimination power) പൂർണ്ണമായും നഷ്ടപ്പെടുന്നു. പ്രണശ്യതി (Total Ruin): ബുദ്ധി നശിക്കുന്നതോടെ മനുഷ്യൻ തെറ്റായ തീരുമാനങ്ങൾ എടുക്കുകയും മാനസികമായും സാമൂഹികമായും തകരുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇന്നത്തെ കാലത്തെ പ്രസക്തി: ആധുനിക മനഃശാസ്ത്രത്തിൽ പറയുന്ന ഡിപ്രഷൻ (Depression), ആങ്സൈറ്റി (Anxiety), അഡിക്ഷൻ (Addiction) തുടങ്ങിയ പല പ്രശ്നങ്ങളുടെയും അടിസ്ഥാന കാരണം ഭഗവദ്ഗീത നൂറ്റാണ്ടുകൾക്ക് മുൻപ് ഈ രണ്ട് ശ്ലോകങ്ങളിലൂടെ വ്യക്തമാക്കിയിട്ടുണ്ട്. ബാഹ്യമായ കാര്യങ്ങളിൽ അമിതമായി മനസ്സ് അർപ്പിക്കുന്നതാണ് എല്ലാ മാനസിക സമ്മർദ്ദങ്ങൾക്കും കാരണം എന്ന് ഈ ശ്ലോകം നമ്മെ ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു. ഭഗവദ്ഗീതയിലെ ഇതുപോലെയുള്ള മറ്റ് മനഃശാസ്ത്രപരമായ ശ്ലോകങ്ങൾ. മനസ്സിനെ നിയന്ത്രിക്കാനും മാനസിക സമ്മർദ്ദങ്ങളെ അതിജീവിക്കാനും ഭഗവദ്ഗീത നൽകുന്ന മികച്ച മനഃശാസ്ത്രപരമായ ശ്ലോകങ്ങളും അവയുടെ പ്രായോഗിക പരിഹാരങ്ങളും താഴെ വിവരിക്കുന്നു. മുൻപ് സൂചിപ്പിച്ച തകർച്ചയുടെ ഘട്ടങ്ങളിൽ (Ladder of Fall) നിന്ന് രക്ഷപ്പെടാൻ ഗീത പ്രധാനമായും രണ്ട് വഴികളാണ് നിർദ്ദേശിക്കുന്നത്: മനസ്സിനെ നിയന്ത്രിക്കുക, വിവേചനശക്തി (Intellect) വളർത്തുക. 1. മനസ്സിനെ എങ്ങനെ നിയന്ത്രിക്കാം? (Mind Control) മനസ്സ് ഒരു കുരങ്ങനെപ്പോലെയാണെന്നും അതിനെ എളുപ്പം നിയന്ത്രിക്കാൻ കഴിയില്ലെന്നും അർജ്ജുനൻ ഭയപ്പെടുമ്പോൾ, ശ്രീകൃഷ്ണൻ നൽകുന്ന മനഃശാസ്ത്രപരമായ മറുപടി ആറാം അധ്യായത്തിലുണ്ട്: അസംശയം മഹാബാഹോ മനോ ദുർനിഗ്രഹം ചലം। അഭ്യാസേന തു കൗന്തേയ വൈരാഗ്യേണ ച ഗൃഹ്യതേ॥ (6:35) അർത്ഥം: ഹേ അർജ്ജുനാ, മനസ്സ് ചഞ്ചലമാണെന്നതിലും അതിനെ നിയന്ത്രിക്കാൻ ബുദ്ധിമുട്ടാണെന്നതിലും യാതൊരു സംശയവുമില്ല. എന്നാൽ 'അഭ്യാസം' (Continuous Practice) കൊണ്ടും 'വൈരാഗ്യം' (Detachment) കൊണ്ടും അതിനെ വരുതിയിലാക്കാൻ സാധിക്കും. മനഃശാസ്ത്രപരമായ പരിഹാരം: അഭ്യാസം (Practice): മനസ്സ് തെറ്റായ ചിന്തകളിലേക്ക് പോകുമ്പോൾ അതിനെ വീണ്ടും വീണ്ടും ലക്ഷ്യത്തിലേക്ക് തിരികെ കൊണ്ടുവരുന്ന പരിശീലനം (ഉദാഹരണത്തിന്: മെഡിറ്റേഷൻ, കോൺസെൻട്രേഷൻ പ്രകൃതിയിലുള്ള വ്യായാമങ്ങൾ). വൈരാഗ്യം (Detachment): എല്ലാ കാര്യങ്ങളിലും അമിതമായ ആസക്തി ഒഴിവാക്കുക. കാര്യങ്ങളെ വസ്തുനിഷ്ഠമായി കാണാൻ ശീലിക്കുക. 2. മനസ്സ് നിങ്ങളുടെ മിത്രവും ശത്രുവുമാണ് (Mind as your Friend or Enemy) നമ്മുടെ വിജയവും പരാജയവും നിശ്ചയിക്കുന്നത് മറ്റുള്ളവരല്ല, നമ്മുടെ സ്വന്തം മനസ്സാണെന്ന് ഈ ശ്ലോകം വ്യക്തമാക്കുന്നു: ഉദ്ധരേദാത്മനാത്മാനം നാത്മാനമവസാദയേത്। ആത്മൈവ ഹ്യാത്മനോ ബന്ധുരാത്മൈവ രിപുരാത്മനഃ॥ (6:5) അർത്ഥം: സ്വന്തം മനസ്സിനെക്കൊണ്ട് സ്വയം ഉദ്ധരിക്കണം; ഒരിക്കലും മനസ്സിനെ തളർത്തരുത്. കാരണം, സ്വന്തം മനസ്സ് തന്നെയാണ് തന്റെ മിത്രം, മനസ്സ് തന്നെയാണ് തന്റെ ശത്രുവും. മനഃശാസ്ത്രപരമായ പരിഹാരം: Self-Motivation: ബാഹ്യമായ പ്രശംസകൾക്കോ പിന്തുണക്കോ കാത്തുനിൽക്കാതെ, സ്വയം പോസിറ്റീവായി ചിന്തിക്കാൻ പഠിക്കുക. മനസ്സിന് മേൽ നിയന്ത്രണമുള്ളവർക്ക് അത് മിത്രമായി പ്രവർത്തിക്കും, നിയന്ത്രണമില്ലാത്തവർക്ക് അത് സ്വയം നശിപ്പിക്കുന്ന ശത്രുവായി മാറും (Self-sabotage). 3. സ്ഥിരപ്രജ്ഞത: മാനസിക സമനില കാത്തുസൂക്ഷിക്കൽ (Equanimity) ആധുനിക കാലത്ത് ആളുകൾക്ക് പെട്ടെന്ന് ദേഷ്യം വരാനും ഡിപ്രഷനിലേക്ക് പോകാനും കാരണം സാഹചര്യങ്ങൾക്ക് അനുസരിച്ച് മനസ്സ് മാറുന്നതാണ്. ഇതിനുള്ള പരിഹാരമാണ് 'സ്ഥിരപ്രജ്ഞത': ദുഃഖേഷ്വനുദ്വിഗ്നമനാഃ സുഖേഷു വിഗതസ്പൃഹഃ। വീതരാഗഭയക്രോധഃ സ്ഥിതധീർമുനിരുച്യതേ॥ (2:56) അർത്ഥം: ദുഃഖങ്ങൾ വരുമ്പോൾ ഉത്കണ്ഠപ്പെടാതിരിക്കുകയും, സുഖങ്ങളിൽ അമിതമായ ആഹ്ലാദമോ ആസക്തിയോ ഇല്ലാതിരിക്കുകയും, രാഗം (അമിത ആകർഷണം), ഭയം, ക്രോധം (ദേഷ്യം) എന്നിവയിൽ നിന്ന് മുക്തനാവുകയും ചെയ്തവനാണ് സ്ഥിരബുദ്ധിയുള്ളവൻ (സ്ഥിരപ്രജ്ഞൻ). മനഃശാസ്ത്രപരമായ പരിഹാരം: ജീവിതത്തിലെ ഉയർച്ച താഴ്ചകളെ ഒരുപോലെ നേരിടാനുള്ള Emotional Resilience (മാനസിക പ്രതിരോധശേഷി) വളർത്തിയെടുക്കുക. സുഖവും ദുഃഖവും താല്ക്കാലികമാണെന്ന് തിരിച്ചറിയുക. 4. കർമ്മഫലത്തിലുള്ള ആസക്തി ഒഴിവാക്കുക (Stress Management) മനഃശാസ്ത്രപരമായി നോക്കിയാൽ മനുഷ്യന്റെ ഭൂരിഭാഗം സമ്മർദ്ദങ്ങൾക്കും (Stress) കാരണം "ഞാൻ വിചാരിച്ചതുപോലെ കാര്യങ്ങൾ നടക്കുമോ? പരീക്ഷ ജയിക്കുമോ? ജോലി കിട്ടുമോ?" എന്ന ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള ആശങ്കയാണ്. ഇതിനുള്ള ശാശ്വത പരിഹാരമാണ് ഗീതയിലെ ഏറ്റവും പ്രശസ്തമായ ശ്ലോകം: കർമണ്യേവാധികാരസ്തേ മാ ഫലേഷു കദാചന। മാ കർമഫലഹേതുർഭൂർമാ തേ സംഗോऽസ്ത്വകർമണി॥ (2:47) അർത്ഥം: നിനക്ക് കർമ്മം ചെയ്യാൻ മാത്രമേ അധികാരമുള്ളൂ, അതിന്റെ ഫലത്തിൽ ഒരിക്കലുമില്ല. കർമ്മഫലത്തെ ആഗ്രഹിച്ചു കൊണ്ട് കർമ്മം ചെയ്യരുത്; അതുപോലെ കർമ്മം ചെയ്യാതിരിക്കാനും (അലസത) നിനക്ക് തോന്നരുത്. മനഃശാസ്ത്രപരമായ പരിഹാരം: Focus on the Process, not the Outcome: ഫലത്തെക്കുറിച്ച് ആകുലപ്പെട്ട് സമയം കളയാതെ, നിലവിൽ ചെയ്യാനുള്ള കാര്യങ്ങളിൽ (Present moment) 100% ശ്രദ്ധ നൽകുക. ഇത് ഉത്കണ്ഠ (Anxiety) പൂർണ്ണമായും ഇല്ലാതാക്കും. ഉപസംഹാരം ഗീത മുന്നോട്ട് വെക്കുന്ന മനഃശാസ്ത്രം എന്നത് വളരെ ലളിതമാണ്: "സാഹചര്യങ്ങളെ നിയന്ത്രിക്കാൻ നമുക്ക് കഴിയില്ല, എന്നാൽ സാഹചര്യങ്ങളോടുള്ള നമ്മുടെ മനസ്സിന്റെ പ്രതികരണത്തെ (Response) നിയന്ത്രിക്കാൻ നമുക്ക് സാധിക്കും."