വേദങ്ങളിൽ അഗ്നി കേവലം ഒരു ഭൗതിക മൂലകമല്ല, മറിച്ച് ദൈവത്തെയും പ്രപഞ്ചത്തിലെ ചൈതന്യത്തെയും പ്രതിനിധീകരിക്കുന്ന ഉന്നതമായ തത്വമാണ്. ഋഗ്വേദത്തിലെ ഒന്നാം സൂക്തം തന്നെ ആരംഭിക്കുന്നത് അഗ്നിയെ സ്തുതിച്ചുകൊണ്ടാണ് ("അഗ്നിമീളേ പുരോഹിതം"). വേദങ്ങൾ അനുസരിച്ചുള്ള അഗ്നി തത്വത്തിന്റെ പ്രധാന വശങ്ങൾ താഴെ പറയുന്നവയാണ്: 1. പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ചൈതന്യം സൃഷ്ടിയുടെ ഉറവിടം: പരമപുരുഷന്റെ മുഖത്തുനിന്നാണ് അഗ്നി ഉണ്ടായതെന്ന് ഋഗ്വേദം പറയുന്നു. എന്നാൽ വേദാന്ത സൂത്രങ്ങൾ പ്രകാരം വായുവിൽ നിന്നുമാണ് അഗ്നി ഉത്ഭവിച്ചത്. പഞ്ചഭൂതങ്ങൾ: പ്രപഞ്ചം നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്ന അഞ്ച് മൂലകങ്ങളിൽ (പഞ്ചഭൂതങ്ങൾ) ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട ഒന്നാണ് അഗ്നി തത്വം. 2. അഗ്നിയുടെ പ്രധാന രൂപങ്ങൾ വേദങ്ങളിൽ അഗ്നിയെ പ്രധാനമായും രണ്ട് രൂപങ്ങളിൽ കാണുന്നു: ജാതവേദസ്: യജ്ഞങ്ങളിൽ ദേവന്മാർക്ക് ഹവിസ്സ് എത്തിച്ചുകൊടുക്കുന്ന പവിത്രമായ അഗ്നി. ഇത് അറിവിന്റെയും ബ്രഹ്മത്തിന്റെയും പ്രതീകമാണ്. ക്രവ്യാദ: ശവസംസ്കാര ചിതയിലെ അഗ്നി. ഇത് ഭൗതിക ശരീരത്തെ ദഹിപ്പിച്ച് ആത്മാവിനെ സ്വതന്ത്രമാക്കുന്നു. 3. അഗ്നിയുടെ ധർമ്മങ്ങൾ ദൂതൻ: മനുഷ്യർ നൽകുന്ന അർപ്പണങ്ങൾ ദേവന്മാർക്ക് എത്തിക്കുന്ന സന്ദേശവാഹകനായി അഗ്നിയെ കണക്കാക്കുന്നു. പുരോഹിതൻ: യജ്ഞങ്ങൾ നടത്തുന്നതിൽ മുൻപന്തിയിൽ നിൽക്കുന്നവനും (പുരോഹിതൻ) ദൈവങ്ങളെ യാഗശാലയിലേക്ക് ക്ഷണിച്ചു വരുത്തുന്നവനും അഗ്നിയാണ്. ശുദ്ധീകരണം: ശാരീരികവും മാനസികവുമായ അശുദ്ധികളെ നീക്കം ചെയ്യുന്ന പ്രതീകമായും അഗ്നിയെ ആരാധിക്കുന്നു. 4. ആന്തരിക അഗ്നി (ആത്മീയ തത്വം) വേദാനന്തര ഗ്രന്ഥങ്ങളിലും ഉപനിഷത്തുകളിലും അഗ്നി തത്വത്തിന് ആത്മീയമായ വ്യാഖ്യാനങ്ങൾ നൽകിയിട്ടുണ്ട്: ജ്ഞാനാഗ്നി: അറിവ് എന്ന അഗ്നി അജ്ഞാനത്തെ നശിപ്പിക്കുന്നു. ജഠരാഗ്നി: ശരീരത്തിനകത്ത് ഭക്ഷണം ദഹിപ്പിക്കാൻ സഹായിക്കുന്ന ഊർജ്ജമായി അഗ്നിയെ കാണുന്നു. ഭക്തിയുടെ അഗ്നി: ഹൃദയത്തെ ശുദ്ധീകരിക്കുന്ന ആന്തരികമായ ഭക്തിയെ അഗ്നിയോട് ഉപമിക്കുന്നു. ഋഗ്വേദത്തിൽ ഇന്ദ്രനും സോമനും കഴിഞ്ഞാൽ ഏറ്റവും കൂടുതൽ സ്തുതിക്കപ്പെടുന്ന ദേവൻ അഗ്നിയാണ്. ലോകത്തെ ഇരുട്ടിൽ നിന്ന് വെളിച്ചത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്ന അറിവായും ശക്തിയായും അഗ്നി തത്വം വേദങ്ങളിൽ നിറഞ്ഞുനിൽക്കുന്നു.