പുരാണങ്ങളും ഭാഗവതവും അനുസരിച്ച്, ബ്രഹ്മാവ് പ്രപഞ്ചത്തിലെ ജീവജാലങ്ങളെയും ഗ്രഹങ്ങളെയും സൃഷ്ടിക്കുന്നതിന് മുൻപ് മഹാവിഷ്ണു നേരിട്ട് സൃഷ്ടിച്ച ചില പ്രധാന ഘടകങ്ങളുണ്ട്. അവ താഴെ പറയുന്നവയാണ്: പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ മൂലഘടകങ്ങൾ (മഹത്തത്ത്വം): പ്രപഞ്ചം സൃഷ്ടിക്കുന്നതിന് ആവശ്യമായ പ്രകൃതി, കാലം (സമയം), ജീവാത്മാക്കൾ, ത്രിഗുണങ്ങൾ (സത്ത്വം, രജസ്സ്, തമസ്സ്) എന്നിവ വിഷ്ണു ഭഗവാനാണ് ആദ്യം പ്രകടമാക്കിയത്. പഞ്ചഭൂതങ്ങളുടെ സൂക്ഷ്മരൂപങ്ങൾ: ആകാശം, വായു, അഗ്നി, ജലം, ഭൂമി എന്നീ പഞ്ചഭൂതങ്ങളും അവയുടെ തന്മാത്രകളും വിഷ്ണുവിൽ നിന്നാണ് ഉത്ഭവിച്ചത്. ഗർഭോദകശായി വിഷ്ണു: മഹാവിഷ്ണു പ്രപഞ്ചസൃഷ്ടിക്കായി തന്റെ തന്നെ അംശമായി ഗർഭോദകം എന്ന പ്രപഞ്ച സമുദ്രത്തിൽ പള്ളികൊള്ളുന്ന രൂപം സ്വീകരിച്ചു. ബ്രഹ്മാവിന്റെ ജനനം: വിഷ്ണു ഭഗവാന്റെ നാഭിയിൽ (പൊക്കിൾ) നിന്ന് ഒരു ദിവ്യമായ താമരപ്പൂവ് വിരിഞ്ഞുയർന്നു. ഈ താമരയിലാണ് സകല ചരാചരങ്ങളെയും സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള ചുമതലയുമായി ബ്രഹ്മാവ് ജനിച്ചത്. വേദങ്ങൾ: പ്രപഞ്ചസൃഷ്ടി എങ്ങനെ നടത്തണം എന്ന ജ്ഞാനം നൽകുന്നതിനായി വിഷ്ണു ഭഗവാൻ വേദങ്ങൾ ബ്രഹ്മാവിന് ഉപദേശിച്ചു നൽകി. ചുരുക്കത്തിൽ, ബ്രഹ്മാവിന് സൃഷ്ടികർമ്മം നടത്താനുള്ള അടിസ്ഥാന സൗകര്യങ്ങളും വിത്തുമാണ് ഭഗവാൻ വിഷ്ണു ആദ്യമേ സൃഷ്ടിച്ചത്. അതിന് ശേഷമാണ് ബ്രഹ്മാവ് ഈ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ഭൗതികമായ രൂപകൽപ്പന നിർവ്വഹിച്ചത്. ഇതുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് ഭാഗവതത്തിലെ സൃഷ്ടിക്രമത്തെക്കുറിച്ച്‌. പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സൃഷ്ടി എന്നത് വളരെ വ്യവസ്ഥാപിതമായ ഒരു പ്രക്രിയയാണ്. ഇത് പ്രധാനമായും രണ്ട് ഘട്ടങ്ങളായി തിരിഞ്ഞിരിക്കുന്നു: സർഗ്ഗം (മഹാവിഷ്ണുവിന്റെ നേരിട്ടുള്ള സൃഷ്ടി), വിസർഗ്ഗം (ബ്രഹ്മാവിന്റെ സൃഷ്ടി). ഇവയെക്കുറിച്ചുള്ള വിശദമായ വിവരങ്ങൾ താഴെ നൽകുന്നു: 1. ഭാഗവതത്തിലെ സൃഷ്ടിക്രമം (സർഗ്ഗം - മഹാവിഷ്ണുവിന്റെ സൃഷ്ടി) മഹാവിഷ്ണു ബ്രഹ്മാവിനെ സൃഷ്ടിക്കുന്നതിന് മുൻപും ശേഷവുമായി പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന ഘടകങ്ങൾ നിർമ്മിച്ചതിനെ 'സർഗ്ഗം' എന്ന് വിളിക്കുന്നു. ഭാഗവത തൃതീയ സ്കന്ധത്തിൽ (മൂന്നാം അദ്ധ്യായം) ഇതിനെ 9 ഘട്ടങ്ങളായി വിവരിക്കുന്നു: മഹത്തത്ത്വം: ഭഗവാന്റെ പ്രകൃതിക്ഷോഭത്താൽ ത്രിഗുണങ്ങൾ (സത്വം, രജസ്സ്, തമസ്സ്) സമനില തെറ്റി പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ആദ്യ മൂലരൂപം ഉണ്ടാവുന്നു. അഹങ്കാരം: ഇതിൽ നിന്നും സാത്വികം, രാജസം, താമസം എന്നിങ്ങനെ മൂന്ന് തരം അഹങ്കാരങ്ങൾ ഉണ്ടാകുന്നു. ഭൂതസൃഷ്ടി (പഞ്ചഭൂതങ്ങൾ): ശബ്ദം, സ്പർശം, രൂപം, രസം, ഗന്ധം എന്നീ തന്മാത്രകളും അവയിൽ നിന്ന് ആകാശം, വായു, അഗ്നി, ജലം, ഭൂമി എന്നിവയും ഉണ്ടാകുന്നു. ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ: ജ്ഞാനേന്ദ്രിയങ്ങളും (കണ്ണ്, മൂക്ക് തുടങ്ങിയവ) കർമ്മേന്ദ്രിയങ്ങളും (കൈ, കാൽ തുടങ്ങിയവ) ഉണ്ടാകുന്നു. മനസ്സും ദേവതകളും: ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന മനസ്സും, പ്രപഞ്ചശക്തികളെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന ദേവതകളും രൂപപ്പെടുന്നു. തമസ്സ് (അവിദ്യ): സൃഷ്ടിക്ക് മുൻപുള്ള അജ്ഞാനത്തിന്റെ അവസ്ഥ. ഈ ഘടകങ്ങളെല്ലാം ചേർത്തുവെച്ച് ഭഗവാൻ പ്രപഞ്ചാണ്ഡം (Cosmic Egg) നിർമ്മിക്കുകയും, അതിനുള്ളിൽ ഗർഭോദകശായി വിഷ്ണുവായി പ്രവേശിക്കുകയും ചെയ്തു. തുടർന്ന് ഭഗവാന്റെ നാഭിയിലെ താമരയിൽ നിന്ന് ബ്രഹ്മാവ് ജനിച്ചു. 2. ബ്രഹ്മാവിന്റെ സൃഷ്ടികൾ (വിസർഗ്ഗം) ഭഗവാൻ വിഷ്ണു നൽകിയ വേദജ്ഞാനവും അടിസ്ഥാന ഘടകങ്ങളും ഉപയോഗിച്ച് ബ്രഹ്മാവ് നടത്തിയ ഭൗതിക സൃഷ്ടികളെയാണ് 'വിസർഗ്ഗം' എന്ന് വിളിക്കുന്നത്. ബ്രഹ്മാവ് പ്രധാനമായും താഴെ പറയുന്നവ സൃഷ്ടിച്ചു: മാനസ പുത്രന്മാർ: സൃഷ്ടികർമ്മത്തിൽ സഹായിക്കാനായി ബ്രഹ്മാവ് തന്റെ മനസ്സിൽ നിന്ന് സനകൻ, സനാതനൻ, സനന്ദനൻ, സനത്കുമാരൻ (നാല് കുമാരന്മാർ) എന്നിവരെയും നാരദൻ, മരീചി, അത്രി, വസിഷ്ഠൻ തുടങ്ങിയ സപ്തർഷികളെയും സൃഷ്ടിച്ചു. പ്രജാപതിമാർ: പ്രപഞ്ചത്തിൽ ജീവന്റെ വംശവർദ്ധനവിനായി ദക്ഷൻ കർദ്ദമൻ തുടങ്ങിയ പ്രജാപതിമാരെ സൃഷ്ടിച്ചു. സ്വയംഭുവ മനുവും ശതരൂപയും: ഭൂമിയിലെ മനുഷ്യവംശത്തിന്റെ തുടക്കത്തിനായി ആദ്യത്തെ പുരുഷനായ മനുവിനെയും സ്ത്രീയായ ശതരൂപയെയും സൃഷ്ടിച്ചു. വിവിധ ജീവജാലങ്ങൾ: ദേവന്മാർ, അസുരന്മാർ, പിതൃക്കൾ, ഗന്ധർവ്വന്മാർ, യക്ഷന്മാർ, രാക്ഷസന്മാർ, മൃഗങ്ങൾ, പക്ഷികൾ, സസ്യലതാദികൾ എന്നിവരെയെല്ലാം ബ്രഹ്മാവ് വ്യത്യസ്ത ഗുണങ്ങളോടെ സൃഷ്ടിച്ചു. കാലഗണന: പകൽ, രാത്രി, മാസങ്ങൾ, വർഷങ്ങൾ, യുഗങ്ങൾ (കൃത, ത്രേതാ, ദ്വാപര, കലി) എന്നിവയുടെ സമയക്രമം നിശ്ചയിച്ചു. ചുരുക്കത്തിൽ, ഭഗവാൻ വിഷ്ണു പ്രപഞ്ചത്തിനാവശ്യമായ 'അസംസ്കൃത വസ്തുക്കൾ' (Raw Materials) നിർമ്മിച്ചപ്പോൾ, ബ്രഹ്മാവ് ഒരു ശില്പിയെപ്പോലെ അവയ്ക്ക് രൂപവും ഭാവവും നൽകി ജീവസ്സുറ്റതാക്കി മാറ്റി.

ശ്രീമദ് ഭാഗവതത്തിലെ ഏകാദശസ്കന്ധം (പതിനൊന്നാം സ്കന്ധം) ഒൻപതാം അധ്യായത്തിലെ 28, 29 ശ്ലോകങ്ങളും അവയുടെ അർത്ഥവും താഴെ നൽകുന്നു. യദുമഹാരാജാവിന് അവധൂതൻ (ദത്താത്രേയൻ) നൽകുന്ന ഉപദേശങ്ങളിലെ (ഉദ്ധവഗീത) ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട ഭാഗമാണിത്. ശ്ലോകം 28 സൃഷ്ട്വാ പുരാണി വിവിധാന്യജയാത്മശക്ത്യാ വൃക്ഷാൻ സരീസൃപപശൂൻ ഖഗദന്ദശൂകാൻ । തൈസ്തൈരതുഷ്ടഹൃദയഃ പുരുഷം വിധായ ബ്രഹ്മാവലോകധിഷണം മുദമാപ ദേവഃ ॥ 28 ॥ അർത്ഥം: ഭഗവാൻ തന്റെ മായാശക്തിയാൽ വൃക്ഷങ്ങൾ, ഇഴജന്തുക്കൾ, മൃഗങ്ങൾ, പക്ഷികൾ, പാമ്പുകൾ, മത്സ്യങ്ങൾ തുടങ്ങിയ അനവധി ജീവജാലങ്ങളെ (ശരീരങ്ങളെ) സൃഷ്ടിച്ചു. എന്നാൽ അവയിലൊന്നും ഭഗവാന്റെ ഹൃദയം പൂർണ്ണമായി തൃപ്തിപ്പെട്ടില്ല. ഒടുവിൽ, പരമാത്മാവിനെ (ബ്രഹ്മത്തെ) ദർശിക്കാൻ തക്കവണ്ണമുള്ള ഉയർന്ന ബുദ്ധിയോടുകൂടിയ മനുഷ്യശരീരം സൃഷ്ടിച്ചപ്പോൾ മാത്രമാണ് ഭഗവാൻ പൂർണ്ണമായി സന്തുഷ്ടനായത്. ശ്ലോകം 29 ലബ്ധ്വാ സുദുർലഭമിദം ബഹുസമ്ഭവന്തേ മാനുഷ്യമർഥദമനിത്യമപീഹ ധീരഃ । തൂർണം യതേത ന പതേദനുമൃത്യു യാവ- ന്നിഃശ്രേയസായ വിഷയഃ ഖലു സർവതഃ സ്യാത് ॥ 29 ॥ അർത്ഥം: അനേകം ജന്മങ്ങളുടെ പുണ്യഫലമായിട്ടാണ് വളരെ അപൂർവ്വമായ ഈ മനുഷ്യജന്മം ലഭിക്കുന്നത്. ഇത് ശാശ്വതമല്ലെങ്കിലും (എപ്പോൾ വേണമെങ്കിലും മരണം സംഭവിക്കാം), പരമമായ മോക്ഷം നേടിത്തരാൻ ഈ ജന്മത്തിന് സാധിക്കും. അതിനാൽ ബുദ്ധിമാനായ ഒരു മനുഷ്യൻ, മരണം വന്നു ശരീരത്തെ കീഴ്പെടുത്തുന്നതിന് മുൻപ് തന്നെ, പരമമായ മോക്ഷപ്രാപ്തിക്കായി (ഭഗവദ് ഭക്തിക്കായി) താമസംവിനാ തീവ്രമായി പരിശ്രമിക്കേണ്ടതാണ്. കാരണം, ഇന്ദ്രിയസുഖങ്ങൾ (ഭക്ഷണം, ഉറക്കം, മൈഥുനം തുടങ്ങിയവ) ഏത് താഴ്ന്ന മൃഗജന്മങ്ങളിൽ ജനിച്ചാലും സുലഭമായി ലഭിക്കുന്ന ഒന്നാണ്, എന്നാൽ ആത്മസാക്ഷാത്കാരം മനുഷ്യന് മാത്രമേ സാധ്യമാകൂ. ശ്രീമദ് ഭാഗവതത്തിലെ ഈ രണ്ട് ശ്ലോകങ്ങൾ (11.9.28, 29) സനാതന ധർമ്മത്തിലെയും വേദാന്തത്തിലെയും ഏറ്റവും അടിസ്ഥാനപരമായ ചില തത്വങ്ങളെ വളരെ ലളിതമായി വിശദീകരിക്കുന്നുണ്ട്. അവ താഴെ പറയുന്നവയാണ്: 1. ജീവന്റെ പരിണാമവും മനുഷ്യജന്മത്തിന്റെ ശ്രേഷ്ഠതയും (Evolution of Consciousness) വേദാന്ത തത്വം: പ്രകൃതിയിലെ എല്ലാ ജീവജാലങ്ങളിലും ഉള്ളത് ഒരേ ആത്മാവ് (ബ്രഹ്മം) തന്നെയാണ്. എന്നാൽ ബോധത്തിന്റെ (Consciousness) വികാസം ഓരോന്നിലും വ്യത്യസ്തമാണ്. വിശദീകരണം: സസ്യങ്ങളിലും മൃഗങ്ങളിലും ബോധം സുഷുപ്തിയിലോ വികാസം കുറഞ്ഞ അവസ്ഥയിലോ ആണ്. അവയ്ക്ക് വിശപ്പ്, ഭയം, മൈഥുനം തുടങ്ങിയ പ്രകൃതിവാസനകൾക്കപ്പുറം ചിന്തിക്കാൻ കഴിയില്ല. എന്നാൽ മനുഷ്യനിൽ മാത്രമേ ബോധം പൂർണ്ണമായി ഉണരുന്നുള്ളൂ. ഇതുകൊണ്ടാണ് മനുഷ്യശരീരം സൃഷ്ടിച്ചപ്പോൾ "ഭഗവാൻ സന്തുഷ്ടനായി" എന്ന് ശ്ലോകത്തിൽ പറയുന്നത്. ആത്മസാക്ഷാത്കാരത്തിന് അനുയോജ്യമായ ഉപാധിയാണ് മനുഷ്യശരീരം. 2. ബ്രഹ്മാവലോകധിഷണം (The Capacity for Self-Realization) വേദാന്ത തത്വം: മനുഷ്യന് മാത്രമുള്ള സവിശേഷമായ കഴിവാണ് 'വിവേചനബുദ്ധി' (Discrimination). വിശദീകരണം: ശ്ലോകത്തിൽ മനുഷ്യനെ 'ബ്രഹ്മാവലോകധിഷണം' (ബ്രഹ്മത്തെ ദർശിക്കാൻ, അല്ലെങ്കിൽ പരമാർത്ഥം മനസ്സിലാക്കാൻ ബുദ്ധിയുള്ളവൻ) എന്ന് വിശേഷിപ്പിക്കുന്നു. എന്താണ് നിത്യം (ശാശ്വതം), എന്താണ് അനിത്യം (നാശമുള്ളത്) എന്ന് തിരിച്ചറിയാനുള്ള 'വിവേകം' മനുഷ്യബുദ്ധിക്ക് മാത്രമാണുള്ളത്. ഈ ബുദ്ധി ഉപയോഗിച്ച് ജീവൻ തന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വരൂപം (അഹം ബ്രഹ്മാസ്മി) തിരിച്ചറിയണം എന്നതാണ് വേദാന്ത ലക്ഷ്യം. 3. പുരുഷാർത്ഥം - മോക്ഷം (The Ultimate Goal of Life) വേദാന്ത തത്വം: മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ പരമമായ ലക്ഷ്യം 'മോക്ഷം' അഥവാ നിഃശ്രേയസ്സ് (Ultimate Liberation) ആണ്. വിശദീകരണം: 29-ാം ശ്ലോകത്തിൽ മനുഷ്യജന്മത്തെ 'അർത്ഥദം' (പരമമായ അർത്ഥം അഥവാ മോക്ഷം നൽകുന്നത്) എന്ന് വിളിക്കുന്നു. ധർമ്മം, അർത്ഥം, കാമം, മോക്ഷം എന്നീ നാല് പുരുഷാർത്ഥങ്ങളിൽ മോക്ഷപ്രാപ്തിക്ക് മനുഷ്യശരീരത്തിലൂടെ മാത്രമേ സാധിക്കൂ. മൃഗങ്ങൾക്ക് കർമ്മസ്വാതന്ത്ര്യമോ ജ്ഞാന സമ്പാദനത്തിനുള്ള ശേഷിയോ ഇല്ല. 4. അനിത്യത്വവും തീവ്ര മുമുക്ഷുത്വവും (Impermanence and Desire for Liberation) വേദാന്ത തത്വം: ഈ പ്രപഞ്ചവും ഭൗതിക ശരീരവും നശ്വരമാണ് (അനിത്യം). വിശദീകരണം: മനുഷ്യശരീരം 'അനിത്യം' ആണ്—എപ്പോൾ വേണമെങ്കിലും മരണം സംഭവിക്കാം. അതിനാൽ സമയം കളയാതെ, വാർദ്ധക്യമോ മരണമോ ശരീരത്തെ തളർത്തുന്നതിന് മുൻപ് തന്നെ ('തൂർണം യതേത' - താമസംവിനാ പ്രയത്നിക്കുക) ആത്മജ്ഞാനത്തിനായി ശ്രമിക്കണം. ഇതിനെയാണ് വേദാന്തത്തിൽ 'മുമുക്ഷുത്വം' (മോക്ഷത്തിനായുള്ള തീവ്രമായ ആഗ്രഹം) എന്ന് പറയുന്നത്. 5. ഭൗതികസുഖങ്ങളുടെ തുച്ഛത (The Futility of Sense Gratification) വേദാന്ത തത്വം: ഇന്ദ്രിയസുഖങ്ങൾ ശാശ്വതമായ ആനന്ദം നൽകില്ല. വിശദീകരണം: 'വിഷയഃ ഖലു സർവതഃ സ്യാത്' — ആഹാരം, നിദ്ര, ഭയം, മൈഥുനം തുടങ്ങിയ ഇന്ദ്രിയസുഖങ്ങൾ (വിഷയസുഖങ്ങൾ) കാക്കയ്ക്കും പ്പൂച്ചയ്ക്കും പുഴുക്കൾക്കും വരെ കിട്ടുന്നുണ്ട്. അതിനായി മാത്രം മനുഷ്യജീവിതം പാഴാക്കിക്കളയുന്നത് ബുദ്ധിയല്ല. പശു പല്ലുതേക്കുന്നില്ല, പക്ഷി വീടുണ്ടാക്കുന്നില്ല, എങ്കിലും അവയ്ക്കും സുഖദുഃഖങ്ങളുണ്ട്. മനുഷ്യൻ മൃഗതുല്യമായി ജീവിക്കാതെ, മൃഗങ്ങൾക്കില്ലാത്ത ജ്ഞാനമാർഗ്ഗം തിരഞ്ഞെടുക്കണം എന്നതാണ് ഇതിലെ സന്ദേശം. ചുരുക്കത്തിൽ: "ലഭിച്ച ഈ അപൂർവ്വ മനുഷ്യജന്മം ഇന്ദ്രിയസുഖങ്ങൾക്ക് വേണ്ടി മാത്രം കളയാതെ, ശരീരത്തിന്റെ അനിത്യത മനസ്സിലാക്കി, വിവേചനബുദ്ധിയോടെ പരമാത്മാവിനെ അറിയാൻ പ്രയത്നിക്കുക" എന്ന കേന്ദ്രീകൃതമായ വേദാന്ത ദർശനമാണ് അവധൂതൻ ഇവിടെ നൽകുന്നത്.

യോഗവാസിഷ്ഠത്തിലെ ഉപശമ പ്രകരണത്തിൽ വസിഷ്ഠമഹർഷി ശ്രീരാമന് വിവരിച്ചുകൊടുക്കുന്ന അതിപ്രശസ്തമായ ഒരു കഥയാണ് ഗാധിയുടെ കഥ. വിഷ്ണുഭഗവാന്റെ മായയുടെ ആഴം എത്രത്തോളമുണ്ടെന്ന് വ്യക്തമാക്കുന്നതാണ് ഈ വിവരണം. ഗാധി കണ്ട മായാസ്വപ്നം ഗാധി എന്ന ധർമ്മിഷ്ഠനായ ബ്രാഹ്മണൻ വിഷ്ണുഭഗവാനെ പ്രീതിപ്പെടുത്താനായി കഠിനമായ തപസ്സനുഷ്ഠിച്ചു. തപസ്സിൽ സംപ്രീതനായ ഭഗവാൻ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടപ്പോൾ, ഈ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ നിലനിൽപ്പിന് ആധാരമായ 'മഹാമായ' എന്താണെന്ന് തനിക്ക് കാണിച്ചുതരണമെന്ന് ഗാധി ആവശ്യപ്പെട്ടു. ഭഗവാൻ ആ വരം നൽകി അപ്രത്യക്ഷനായി. കുറച്ചു ദിവസങ്ങൾക്ക് ശേഷം ഗാധി തന്റെ നിത്യകർമ്മങ്ങൾക്കായി നദിയിൽ ഇറങ്ങി മുങ്ങി നിവർന്നു. ആ നിമിഷം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ബോധം മറഞ്ഞു, മനസ്സ് മറ്റൊരു യാഥാർത്ഥ്യത്തിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചു: മരണവും പുനർജന്മവും: താൻ മരിച്ചതായും ബന്ധുക്കൾ ചേർന്ന് തന്നെ ശ്മശാനത്തിൽ സംസ്കരിക്കുന്നതായും അദ്ദേഹം കണ്ടു. തൊട്ടടുത്ത നിമിഷം ഒരു വേട്ടക്കാരന്റെ (ചണ്ഡാലൻ) ഭാര്യയുടെ ഗർഭപാത്രത്തിൽ അദ്ദേഹം ഒരു കുഞ്ഞായി ജനിച്ചു. 'കടാഞ്ജൻ' എന്ന പേരിൽ ആ ഗോത്രത്തിൽ അദ്ദേഹം വളർന്നു. രാജാവായി മാറുന്നു: പിന്നീട് വേട്ടക്കാരുടെ ഗോത്രത്തിൽ നിന്ന് മാറി സഞ്ചരിച്ച് അദ്ദേഹം 'കീര' എന്ന വലിയൊരു രാജ്യത്ത് എത്തിപ്പെട്ടു. അവിടുത്തെ രാജാവ് മരിച്ചതിനെ തുടർന്ന് പുതിയ രാജാവിനെ തിരഞ്ഞെടുക്കാൻ അലഞ്ഞുതിരിഞ്ഞ രാജകീയ ആന, ഈ കടാഞ്ജനെയാണ് മാലയിട്ട് രാജാവായി സ്വീകരിച്ചത്. അങ്ങനെ അദ്ദേഹം ആ രാജ്യത്തെ അധിപനായി എട്ടുവർഷത്തോളം ഭരണം നടത്തി. രഹസ്യം പുറത്താകുന്നു: എട്ടുവർഷത്തിന് ശേഷം താൻ ഒരു ചണ്ഡാലനാണെന്ന സത്യം നാട്ടുകാർ തിരിച്ചറിയുകയും, അതിൽ മനംനൊന്ത് മന്ത്രിമാരും ബ്രാഹ്മണരും അഗ്നിപ്രവേശം ചെയ്യുകയും ചെയ്തു. ആ ദുഃഖം താങ്ങാനാവാതെ രാജാവായ കടാഞ്ജനും ചിതകൂട്ടി അതിലേക്ക് ചാടി. ചിതയിലെ അഗ്നി ശരീരത്തിൽ പടർന്ന ആ ഞെട്ടലിൽ ഗാധി പെട്ടെന്ന് കണ്ണുതുറന്നു. നോക്കുമ്പോൾ താൻ നദിയിലെ വെള്ളത്തിൽ തന്നെയാണ് നിൽക്കുന്നത്. കുറച്ചു നിമിഷങ്ങൾ മാത്രമാണ് യഥാർത്ഥത്തിൽ കടന്നുപോയത്, എന്നാൽ അതിനുള്ളിൽ ഒരു ആയുസ്സ് മുഴുവൻ അദ്ദേഹം ജീവിച്ചുതീർത്തു. സ്വപ്നത്തിന്റെ സത്യാന്വേഷണം താൻ കണ്ടത് വെറുമൊരു ഭ്രമമാണെന്ന് കരുതിയെങ്കിലും ഗാധിക്ക് ആ ചിന്ത പൂർണ്ണമായി ഉൾക്കൊള്ളാനായില്ല. അദ്ദേഹം തന്റെ ജ്ഞാനദൃഷ്ടി കൊണ്ടും യാത്രകൾ കൊണ്ടും അന്വേഷണം നടത്തി. അത്ഭുതമെന്നു പറയട്ടെ, താൻ സ്വപ്നത്തിൽ കണ്ട 'കീര' എന്ന രാജ്യവും, അവിടുത്തെ രാജാവിന്റെ ചരിത്രവും, വേട്ടക്കാരുടെ ഗ്രാമവുമെല്ലാം യഥാർത്ഥത്തിൽ ഉള്ളതാണെന്ന് അദ്ദേഹം തിരിച്ചറിഞ്ഞു. തുടർന്ന് വീണ്ടും ഭഗവാനെ ധ്യാനിച്ച് ഗാധി ഇതിന്റെ രഹസ്യം ചോദിച്ചു. അപ്പോൾ ഭഗവാൻ വിഷ്ണു അദ്ദേഹത്തിന് സത്യം വെളിപ്പെടുത്തിക്കൊടുത്തു: "ഗാധി, നീ കണ്ടതെല്ലാം നിന്റെ മനസ്സിന്റെ പ്രതിഫലനം മാത്രമാണ്. പ്രപഞ്ചത്തിൽ യഥാർത്ഥമായി ഒന്നുമില്ല, എല്ലാം മനസ്സ് സൃഷ്ടിക്കുന്ന ഭ്രമങ്ങളാണ് (മായ). നീ കണ്ട വേട്ടക്കാരനും രാജാവുമെല്ലാം മുൻപ് എവിടെയോ ജീവിച്ചിരുന്നവരാണ്. അവരുടെ ചിന്തകളും വാസനകളും നിന്റെ മനസ്സിലേക്ക് ഞാൻ മായയായി കടത്തിവിട്ടു. ജാഗ്രത് അവസ്ഥയും (ഉണർന്നിരിക്കുന്ന അവസ്ഥ) സ്വപ്ന അവസ്ഥയും ഒന്നുതന്നെയാണ്. മനസ്സ് ഇല്ലാതാകുമ്പോൾ മാത്രമേ മായ മാറുകയും പരമാർത്ഥം തിരിച്ചറിയുകയും ചെയ്യൂ." തത്ത്വം (Moral/Philosophy) ഈ കഥയിലൂടെ വേദാന്തം മുന്നോട്ടുവെക്കുന്ന പ്രധാന തത്ത്വം "ജഗത് മിഥ്യ" എന്നതാണ്. നാം ഉണർന്നിരിക്കുമ്പോൾ കാണുന്ന ഈ ലോകം എത്രത്തോളം സത്യമാണെന്ന് തോന്നുന്നുവോ, അത്രത്തോളം തന്നെ അസത്യവുമാണ്. സ്വപ്നത്തിൽ കാണുന്ന കാര്യങ്ങൾ ഉണരുമ്പോൾ ഇല്ലാതാകുന്നതുപോലെ, ആത്മജ്ഞാനം ഉണ്ടാകുമ്പോൾ ഈ ഭൗതികപ്രപഞ്ചമാകുന്ന മായയും ഇല്ലാതാകുന്നു എന്ന് യോഗവാസിഷ്ഠം വ്യക്തമാക്കുന്നു.

തമിഴ്‌നാട്ടിലെ തിരുവണ്ണാമലൈയിലുള്ള അരുണാചല മലയ്ക്ക് (അണ്ണാമലൈ) ചുറ്റുമായി സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന എട്ട് പുണ്യ ശിവലിംഗങ്ങളാണ് അഷ്ടലിംഗങ്ങൾ എന്നറിയപ്പെടുന്നത്. അരുണാചല ക്ഷേത്രത്തിലെ പ്രധാന പ്രതിഷ്ഠയ്ക്ക് പുറമെ, മലയെ വലംവെയ്ക്കുന്ന 14 കിലോമീറ്റർ നീളമുള്ള ഗിരിവലം (ഗിരിപ്രദക്ഷിണം) പാതയിലാണ് ഈ എട്ട് ലിംഗങ്ങൾ സ്ഥാപിച്ചിട്ടുള്ളത്. എട്ട് പ്രധാന ദിശകളെയും (അഷ്ടദിക്ക്) അവയുടെ കാവൽദേവതമാരായ അഷ്ടദിക്പാലകരെയും പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നതാണ് ഈ ലിംഗങ്ങൾ. ഗിരിവലം നടത്തുന്ന ക്രമമനുസരിച്ച് ഈ എട്ട് ലിംഗങ്ങൾ താഴെ പറയുന്നവയാണ്: ക്രമനമ്പർ ലിംഗത്തിന്റെ പേര് ദിശ ഭരിക്കുന്ന ഗ്രഹം പ്രധാന ഗുണം / ഫലം 1 ഇന്ദ്ര ലിംഗം കിഴക്ക് സൂര്യൻ, ശുക്രൻ ഐശ്വര്യവും ദീർഘായുസ്സും നൽകുന്നു. 2 അഗ്നി ലിംഗം തെക്ക്-കിഴക്ക് ചന്ദ്രൻ രോഗങ്ങളിൽ നിന്നും ഭയത്തിൽ നിന്നും മുക്തി, മനഃശാന്തി. 3 യമ ലിംഗം തെക്ക് ചൊവ്വ സാമ്പത്തിക ബുദ്ധിമുട്ടുകൾ മാറ്റുന്നു, ആയുസ്സ് കൂട്ടുന്നു. 4 നിരുതി ലിംഗം തെക്ക്-പടിഞ്ഞാറ് രാഹു തടസ്സങ്ങൾ നീക്കുന്നു, സംരക്ഷണം നൽകുന്നു. 5 വരുണ ലിംഗം പടിഞ്ഞാറ് ശനി മാരകമായ രോഗങ്ങളിൽ നിന്നും സംരക്ഷണം, പ്രശസ്തി. 6 വായു ലിംഗം വടക്ക്-പടിഞ്ഞാറ് കേതു ഹൃദയസംബന്ധമായ രോഗങ്ങൾ മാറ്റുന്നു, ആരോഗ്യം നൽകുന്നു. 7 കുബേര ലിംഗം വടക്ക് വ്യാഴം (ഗുരു) സമ്പത്തും സാമ്പത്തിക പുരോഗതിയും നൽകുന്നു. 8 ഈശാന ലിംഗം വടക്ക്-കിഴക്ക് ബുധൻ മനസ്സമാധാനം നൽകുന്നു, മോക്ഷപ്രാപ്തിക്ക് സഹായിക്കുന്നു. പ്രാധാന്യം: പൗർണ്ണമി ദിവസങ്ങളിലും കാർത്തിക ദീപം ഉത്സവകാലത്തും ഈ അഷ്ടലിംഗങ്ങളെ തൊഴുത് ഗിരിപ്രദക്ഷിണം ചെയ്യുന്നത് എല്ലാ പാപങ്ങളും അകറ്റി ആഗ്രഹസാഫല്യവും മോക്ഷവും നൽകുമെന്നാണ് ഭക്തരുടെ വിശ്വാസം. നിങ്ങൾക്ക് ഇതിൽ ഏതെങ്കിലും പ്രത്യേക ലിംഗത്തിന്റെ ഐതിഹ്യത്തെക്കുറിച്ചോ അല്ലെങ്കിൽ തിരുവണ്ണാമലൈ ഗിരിവലം (ഗിരിപ്രദക്ഷിണം) നടത്തുന്ന രീതിയെക്കുറിച്ചോ കൂടുതൽ അറിയണമെന്നുണ്ടോ?

വിജ്ഞാന ഭൈരവ തന്ത്രം. കാശ്മീർ ശൈവ സമ്പ്രദായത്തിലെ (Kashmir Shaivism) ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ടതും പവിത്രവുമായ ഒരു ഗ്രന്ഥമാണ്. അദ്വൈത വേദാന്തവുമായി ഇതിന് ആഴമേറിയ ബന്ധമുണ്ട്. 'ഞാൻ' എന്ന പരിമിതമായ വ്യക്തിബോധത്തെ പ്രപഞ്ചബോധത്തിലേക്കും ഈശ്വരബോധത്തിലേക്കും ഉയർത്താനുള്ള പ്രായോഗിക മാർഗ്ഗങ്ങളാണ് ഇതിൽ പ്രതിപാദിക്കുന്നത്. രുദ്രയാമള തന്ത്രത്തിന്റെ ഭാഗമായ ഈ ഗ്രന്ഥം, പരമശിവനും പാർവതിദേവിയും (ഭൈരവനും ഭൈരവിയും) തമ്മിലുള്ള സംവാദ രൂപത്തിലാണ് രചിക്കപ്പെട്ടിട്ടുള്ളത്. സ്വയം പരമബോധം (പരാസംവിത്) ഉണർത്താൻ എന്താണ് മാർഗ്ഗം എന്ന ദേവിയുടെ ചോദ്യത്തിന് മറുപടിയായി 112 ധ്യാനമുറകൾ (ധാരണകൾ) ശിവൻ ഉപദേശിച്ചു നൽകുന്നു. വിജ്ഞാന ഭൈരവ തന്ത്രവും അദ്വൈതവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം അദ്വൈത ദർശനം: അദ്വൈത വേദാന്തം പറയുന്നതുപോലെ ജീവാത്മാവും പരമാത്മാവും ഒന്നാണെന്ന ദർശനം തന്നെയാണ് ഈ ഗ്രന്ഥവും മുന്നോട്ട് വെയ്ക്കുന്നത്. എന്നാൽ കേവലമായ തത്ത്വചിന്തയ്ക്കപ്പുറം, അത് എങ്ങനെ പ്രായോഗികമായി അനുഭവപ്പടുത്താം (Self-realization) എന്ന് വിജ്ഞാന ഭൈരവ തന്ത്രം കാണിച്ചുതരുന്നു. ശിവവിജ്ഞാനോപനിഷദ്‌: മഹായോഗിയായ അഭിനവഗുപ്തൻ വിജ്ഞാന ഭൈരവത്തെ 'ശിവവിജ്ഞാനോപനിഷദ്‌' എന്നാണ് വിശേഷിപ്പിച്ചത്. ഉപനിഷത്തുകളുടെ സാരമായ അദ്വൈതബോധം ഇതിലുണ്ട് എന്നതിനാലാണിത്. ധ്യാന മാർഗ്ഗങ്ങൾ: ശ്വാസോച്ഛ്വാസം, ശബ്ദം, ശൂന്യത, വികാരങ്ങൾ, ഉറക്കത്തിനും ഉണർച്ചയ്ക്കും മധ്യേയുള്ള അവസ്ഥകൾ തുടങ്ങിയ നിത്യജീവിതത്തിലെ അനുഭവങ്ങളിലൂടെ പരമമായ അദ്വൈതാനുഭൂതിയിലേക്ക് (ഭൈരവ ഭാവം) എങ്ങനെ എത്തിച്ചേരാമെന്ന് ഈ 112 രീതികൾ വിശദീകരിക്കുന്നു. മലയാളത്തിൽ ഈ വിഷയത്തെക്കുറിച്ച് കൂടുതൽ പഠിക്കാൻ താല്പര്യമുള്ളവർക്കായി ഒട്ടനവധി പുസ്തകങ്ങളും, പ്രഭാഷണങ്ങളും യൂട്യൂബ് പോലുള്ള പ്ലാറ്റ്‌ഫോമുകളിൽ ലഭ്യമാണ്. വിജ്ഞാന ഭൈരവ തന്ത്രത്തിലെ 112 ധ്യാന മാർഗ്ഗങ്ങളെക്കുറിച്ചും അതിൻ്റെ ആമുഖത്തെക്കുറിച്ചും ആഴത്തിൽ മനസ്സിലാക്കാൻ താഴെ നൽകിയിരിക്കുന്നു. വിജ്ഞാന ഭൈരവ തന്ത്രത്തിലെ 112 ധാരണകളെ (ധ്യാന മുറകളെ) പ്രധാനമായും മനുഷ്യൻ്റെ നിത്യജീവിതാനുഭവങ്ങളുമായും ഇന്ദ്രിയങ്ങളുമായും ബന്ധപ്പെടുത്തി ചില പ്രധാന വിഭാഗങ്ങളായി ചുരുക്കി മനസ്സിലാക്കാം: വിഭാഗം ധാരണകളുടെ എണ്ണം ചുരുക്കത്തിൽ (വിവരണം) പ്രാണായാമവും ശ്വാസവും 9 ശ്വാസമെടുക്കുമ്പോഴും വിടുമ്പോഴും അവയ്ക്കിടയിൽ ഉണ്ടാകുന്ന സൂക്ഷ്മമായ നിശബ്ദതയിൽ (Interstitial Gap/Pause) ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിക്കുക. മന്ത്രങ്ങളും ശബ്ദങ്ങളും 11 'ഓം' (AUM) പോലുള്ള പ്രണവ മന്ത്രങ്ങളുടെ ജപത്തിലൂടെയും, ആ ജപത്തിന് ശേഷം അവശേഷിക്കുന്ന ആന്തരിക നിശബ്ദതയിലൂടെയും (Nada) പരമബോധത്തിൽ ലയിക്കുക. ഇന്ദ്രിയാനുഭൂതികൾ 7 കാഴ്ച, സ്പർശനം, ഗന്ധം തുടങ്ങിയവയുടെ പ്രാരംഭ നിമിഷങ്ങളിൽ ബുദ്ധി ഉപയോഗിച്ച് ചിന്തിക്കാതെ ആ അനുഭൂതിയെ നേരിട്ട് സാക്ഷിയായി അറിയുക. വികാരങ്ങളും വിചാരങ്ങളും 22 കഠിനമായ ദേഷ്യം, അമിതമായ സന്തോഷം, ഭയം, അല്ലെങ്കിൽ ആഗ്രഹങ്ങൾ ഉണ്ടാകുമ്പോൾ അവയോട് പ്രതികരിക്കാതെ, അവയുടെ ഉറവിടത്തിലേക്ക് ശ്രദ്ധ തിരിക്കുക. വെളിച്ചവും ചക്രങ്ങളും 10 പുരികക്കൊടികൾക്കിടയിലോ (ആജ്ഞാചക്രം) ഹൃദയത്തിലോ ഒരു പ്രകാശബിന്ദു ദർശിക്കുക, അല്ലെങ്കിൽ സുഷുമ്നാ നാഡിയിലൂടെയുള്ള കുണ്ഡലിനി ഊർജ്ജത്തിൻ്റെ പ്രവാഹം സങ്കൽപ്പിക്കുക. ശൂന്യതയും വിസ്തൃതിയും 3 പ്രപഞ്ചം മുഴുവൻ ശൂന്യമാണെന്നോ അല്ലെങ്കിൽ തന്റെ ശരീരം ഒരു ശൂന്യമായ പാത്രമാണെന്നോ ധ്യാനിച്ച് മനസ്സിനെ ശൂന്യമാക്കുക. അവസ്ഥാ മാറ്റങ്ങൾ — ഉറക്കത്തിലേക്ക് വീഴുന്ന ആ കൃത്യമായ നിമിഷത്തിലോ, ഉറക്കത്തിൽ നിന്ന് ഉണരുന്ന ആ ആദ്യ നിമിഷത്തിലോ ഉള്ള ബോധാവസ്ഥയെ നിരീക്ഷിക്കുക. സംഗ്രഹം: ഈ 112 രീതികളിൽ ഒന്നുപോലും കഠിനമായ തത്ത്വചിന്തകളല്ല. മറിച്ച്, നാം ജീവിക്കുന്ന ഈ ലോകത്തെയും നമ്മുടെ നിത്യജീവിത അനുഭവങ്ങളെയും തന്നെ പരമമായ അദ്വൈത ബോധത്തിലേക്കുള്ള വാതിലുകളാക്കി മാറ്റുകയാണ് ഈ ധാരണകൾ ചെയ്യുന്നത്. ഇതിൽ ഏതെങ്കിലും ഒരു ധാരണയിൽ പൂർണ്ണമായി ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിക്കാൻ സാധിച്ചാൽ പോലും ഒരു വ്യക്തിക്ക് ആത്മസാക്ഷാത്കാരം (ഭൈരവ ഭാവം) സാധ്യമാകുമെന്ന് ഈ ഗ്രന്ഥം ഉറപ്പുനൽകുന്നു.

ശ്രീമദ് ഭാഗവതത്തിലെ ഏകാദശ സ്കന്ധത്തിൽ (11-ാം സ്കന്ധം) ഉൾക്കൊള്ളിച്ചിരിക്കുന്ന ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട തത്ത്വോപദേശങ്ങളിലൊന്നാണ് നിമി-നവയോഗി സംവാദം. ഋഷഭദേവന്റെ പുത്രന്മാരായ ഒൻപത് സിദ്ധന്മാരും (നവയോഗികൾ) വിദേഹരാജാവായ നിമി ചക്രവർത്തിയും തമ്മിൽ നടക്കുന്ന ഈ ആത്മീയ സംഭാഷണത്തിലാണ് ഭാഗവത ധർമ്മം എന്താണെന്ന് വിശദീകരിക്കുന്നത്. സംസാരഭയത്തിൽ നിന്ന് മോചനം നേടാനും പരമമായ ശ്രേയസ്സ് (മോക്ഷം) പ്രാപിക്കാനുമുള്ള വഴിയെക്കുറിച്ചുള്ള നിമി രാജാവിന്റെ ചോദ്യങ്ങൾക്ക് ഒൻപത് യോഗീശ്വരന്മാർ നൽകിയ മറുപടികളുടെ സംഗ്രഹം താഴെ നൽകുന്നു. നവയോഗികളും അവരുടെ പ്രധാന ഉപദേശങ്ങളും കവി: (ഭാഗവത ധർമ്മം) മനസ്സ്, വാക്ക്, ശരീരം, ബുദ്ധി, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ എന്നിവ കൊണ്ട് ചെയ്യുന്ന എല്ലാ കർമ്മങ്ങളും ഫലേച്ഛ കൂടാതെ ഭഗവാൻ നാരായണന് സമർപ്പിക്കുന്നതാണ് യഥാർത്ഥ ഭാഗവത ധർമ്മം. ഭഗവാന്റെ നാമങ്ങൾ കീർത്തിച്ചും കഥകൾ കേട്ടും ജീവിക്കുന്ന ഒരാൾക്ക് ഭയത്തിൽ നിന്നും ജനനമരണ ചക്രത്തിൽ നിന്നും എളുപ്പത്തിൽ മുക്തി നേടാം. ഹരി: (ഭക്ത ലക്ഷണങ്ങൾ) ഭക്തന്മാരെ മൂന്നായി തിരിക്കാം: ഉത്തമ ഭക്തൻ, മധ്യമ ഭക്തൻ, പ്രാകൃത ഭക്തൻ (കനിഷ്ഠൻ). പ്രപഞ്ചത്തിലെ എല്ലാ ചരാചരങ്ങളിലും ദൈവത്തെ കാണുകയും, എല്ലാത്തിനെയും ഭഗവാന്റെ രൂപമായി കണ്ട് സ്നേഹിക്കുകയും ചെയ്യുന്നവനാണ് ഉത്തമ ഭക്തൻ. ദൈവത്തോട് ഭക്തിയും ഭക്തന്മാരോട് സൗഹൃദവും അറിവില്ലാത്തവരോട് കരുണയും ശത്രുക്കളോട് ഉപേക്ഷാഭാവവും കാണിക്കുന്നവൻ മധ്യമ ഭക്തനും, വിഗ്രഹങ്ങളിൽ മാത്രം ഈശ്വരനെ കണ്ട് ആരാധിക്കുന്നവൻ കനിഷ്ഠ ഭക്തനുമാണ്. അന്തരീക്ഷൻ: (മായാ തത്ത്വം) പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സൃഷ്ടി, സ്ഥിതി, സംഹാരം എന്നിവയ്ക്ക് കാരണവും, ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ ഭ്രമിപ്പിക്കുന്നതുമായ ഭഗവാന്റെ അചിന്ത്യമായ ശക്തിയാണ് 'മായ'. സുഖദുഃഖങ്ങൾ നൽകുന്ന ഈ ഭൗതിക പ്രപഞ്ചം ശാശ്വതമല്ലെന്നും ഒരു സ്വപ്നം പോലെ മിഥ്യയാണെന്നും തിരിച്ചറിയുന്നതാണ് മായയെ മറികടക്കാനുള്ള ആദ്യപടി. പ്രബുദ്ധൻ: (മായയെ മറികടക്കാനുള്ള വഴി) മായയെ മറികടക്കാൻ ഒരു സദ്ഗുരുവിനെ ആശ്രയിക്കണം. ഗുരുമുഖത്തുനിന്ന് ആത്മജ്ഞാനം നേടി ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ അടക്കി, അഹംഭാവം വെടിഞ്ഞ് ഈശ്വരഭക്തിയിൽ മുഴുകുമ്പോൾ മായയുടെ പിടിയിൽ നിന്ന് മനുഷ്യൻ സ്വതന്ത്രനാകും. പിപ്പലായനൻ: (പരബ്രഹ്മ തത്ത്വം) സൃഷ്ടി, സ്ഥിതി, പ്രളയം എന്നിവയ്ക്കെല്ലാം അതീതമായി നിൽക്കുന്ന പരമമായ സത്യമാണ് ബ്രഹ്മം അല്ലെങ്കിൽ നാരായണൻ. ഉണർവ്, സ്വപ്നം, സുഷുപ്തി എന്നീ മൂന്ന് അവസ്ഥകൾക്കും സാക്ഷിയായി നമ്മുടെ ഉള്ളിൽ വിളങ്ങുന്ന ആത്മാവ് തന്നെയാണ് പരബ്രഹ്മം. അതിനെ ബുദ്ധികൊണ്ടല്ല, നിർമ്മലമായ ഹൃദയം കൊണ്ടാണ് അനുഭവിക്കേണ്ടത്. ആവിർഹോത്രൻ: (കർമ്മ യോഗം) വേദങ്ങളിൽ പറഞ്ഞിരിക്കുന്ന കർമ്മങ്ങൾ വെറുതെ അനുഷ്ഠിക്കേണ്ടവയല്ല; അവ ചിത്തശുദ്ധിക്ക് വേണ്ടിയുള്ളതാണ്. കർമ്മഫലങ്ങളിൽ ആഗ്രഹമില്ലാതെ, എല്ലാ കർമ്മങ്ങളും ഈശ്വരാർപ്പണമായി ചെയ്യുന്നതിലൂടെ (നൈഷ്കർമ്മ്യം) മനുഷ്യൻ കർമ്മബന്ധങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചിതനാകും. ദ്രുമിലൻ: (ഭഗവത് അവതാരങ്ങൾ) പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ നന്മയ്ക്കും ഭക്തന്മാരെ സംരക്ഷിക്കാനുമായി ഭഗവാൻ സ്വീകരിക്കുന്ന അസംഖ്യം അവതാരങ്ങളെക്കുറിച്ചും (മത്സ്യം, കൂർമ്മം, വരാഹം, കൃഷ്ണൻ തുടങ്ങിയവ) അവയുടെ ദിവ്യലീലകളെക്കുറിച്ചും ദ്രുമിലൻ വിശദീകരിക്കുന്നു. ചമസൻ: (ഭക്തിയില്ലാത്തവരുടെ ഗതി) ഭഗവാനെയും ഭക്തിമാർഗ്ഗത്തെയും നിന്ദിക്കുകയും കേവലം ഇന്ദ്രിയസുഖങ്ങൾക്ക് പിന്നാലെ മാത്രം പോവുകയും ചെയ്യുന്നവർ ആത്മീയമായി അധഃപതിക്കും. അഹങ്കാരവും കാമക്രോധങ്ങളും മനുഷ്യനെ ജനനമരണങ്ങളുടെ ദുരിതക്കയത്തിലേക്ക് തള്ളിയിടുമെന്ന് ചമസൻ മുന്നറിയിപ്പ് നൽകുന്നു. കരഭാജനൻ: (യുഗധർമ്മം) കൃതയുഗം, ത്രേതായുഗം, ദ്വാപരയുഗം, കലിയുഗം എന്നീ നാല് യുഗങ്ങളിൽ ഭഗവാനെ ആരാധിക്കേണ്ട രീതികൾ വ്യത്യസ്തമാണ്. ഇതിൽ കലിയുഗത്തിലെ ഏറ്റവും എളുപ്പവും പ്രധാനപ്പെട്ടതുമായ യുഗധർമ്മം നാമസങ്കീർത്തനമാണ് (ഭഗവാന്റെ നാമങ്ങൾ ഒരുമിച്ച് പാടി സ്തുതിക്കുക). കലിയുഗത്തിൽ നാമസങ്കീർത്തനം വഴി മാത്രം മനുഷ്യന് പരമപദം പ്രാപിക്കാം. സംഗ്രഹം: ജ്ഞാനം, കർമ്മം, വൈരാഗ്യം എന്നിവയെക്കാളൊക്കെ ഉപരിയായി നിർമ്മലമായ ഭക്തിയിലൂടെ മാത്രമേ ഭഗവാനെ പ്രാപിക്കാൻ കഴിയൂ എന്നതാണ് നവയോഗികൾ നൽകുന്ന ഉപദേശങ്ങളുടെ കാതൽ.

തപോവന സ്വാമികൾ തന്റെ ഹിമാലയൻ യാത്രയ്ക്കിടയിൽ (പ്രത്യേകിച്ച് മാനസരോവർ-കൈലാസ യാത്ര വേളയിൽ) കൊള്ളക്കാരുമായി സമ്പർക്കത്തിലായ സംഭവം അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രശസ്തമായ യാത്രാവിവരണങ്ങളിൽ വിവരിച്ചിട്ടുണ്ട്. ഗുർള മാന്ധാത (Gurla Mandhata) പർവത മേഖലയിലെ വിജനമായ കാട്ടുപ്രദേശങ്ങളിലൂടെ സഞ്ചരിക്കുമ്പോൾ ആയുധധാരികളായ കൊള്ളക്കാർ അദ്ദേഹത്തെ തടഞ്ഞുനിർത്തുകയുണ്ടായി. ഈ സന്ദർഭത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ആത്മീയവും ഹൃദയസ്പർശിയുമായ കഥ താഴെ പറയുന്നതാണ്: കൊള്ളക്കാരുമായുള്ള കൂടിക്കാഴ്ച ഹിമാലയത്തിലെ ദുർഘടമായ പാതകളിലൂടെ സഞ്ചരിക്കുമ്പോൾ, ക്രൂരന്മാരായ രണ്ട് കൊള്ളക്കാർ സ്വാമിജിയുടെ മുന്നിലേക്ക് ചാടിവീണു. യാത്രക്കാരുടെ പണവും സാധനങ്ങളും കൊള്ളയടിക്കുന്നതായിരുന്നു അവരുടെ പതിവ്. എന്നാൽ സ്വാമിജിയുടെ പക്കൽ പണമോ വിലപിടിപ്പുള്ള മറ്റേതെങ്കിലും വസ്തുക്കളോ ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. തന്റെ നേർക്ക് ആയുധം ചൂണ്ടി നിന്ന കൊള്ളക്കാരെ കണ്ട് സ്വാമിജി ഒട്ടും ഭയന്നില്ല. എപ്പോഴും ശാന്തനായ അദ്ദേഹം തന്റെ സന്യാസഭാവത്തോടെയും നിർഭയത്വത്തോടെയും പുഞ്ചിരിയോടെയും അവരെ നേരിട്ടു. ഒരു സന്യാസിയുടെ പക്കൽ നിന്നും ഒന്നും കവരാനില്ലെന്ന് അവർക്ക് വേഗത്തിൽ മനസ്സിലായി. ഹൃദയമാറ്റവും ആഹാരം നൽകലും സ്വാമിജിയുടെ അസാധാരണമായ ആത്മീയ പ്രഭാവവും നിഷ്കളങ്കമായ പെരുമാറ്റവും കണ്ട കൊള്ളക്കാരുടെ ഉള്ളിലെ ക്രൂരത അലിഞ്ഞുപോയി. അദ്ദേഹത്തിന് യാതൊരു ദ്രോഹവും വരുത്താതിരുന്ന അവർ, സ്വാമിജി വിശന്നിരിക്കുകയാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കി. തുടർന്ന്, കൊള്ളയടിക്കാൻ വന്ന ആ മനുഷ്യർ തങ്ങളുടെ കൈവശമുണ്ടായിരുന്ന ആഹാരം സ്വാമിജിക്ക് സ്നേഹത്തോടെ നൽകി. ഈശ്വരൻ എല്ലാ ജീവജാലങ്ങളിലും വസിക്കുന്നു എന്ന അദ്വൈത ദർശനത്തോടെ ജീവിച്ചിരുന്ന സ്വാമിജി, ആ കൊള്ളക്കാരുടെ സ്നേഹപൂർവ്വമായ ആതിഥ്യം സ്വീകരിക്കുകയും അവർ നൽകിയ ആഹാരം സന്തോഷത്തോടെ വാങ്ങി കഴിക്കുകയും ചെയ്തു. വഴി കാട്ടിയായി മാറിയ കൊള്ളക്കാർ ആഹാരം നൽകിയതു കൂടാതെ, സ്വാമിജിയോടുള്ള ബഹുമാനം കാരണം ആ കൊള്ളക്കാർ അദ്ദേഹത്തിന് ആ പ്രദേശത്തെ ദുർഘടമായ പാതകളിൽ വഴി കാണിച്ചുകൊടുക്കുകയും സുരക്ഷിതമായി മുന്നോട്ട് പോകാൻ അകമ്പടി സേവിക്കുകയും ചെയ്തു. ഒരു ശുദ്ധമായ ഹൃദയത്തിനും ആത്മീയ ശക്തിക്കും ക്രൂരന്മാരായ മനുഷ്യരെപ്പോലും സ്നേഹമുള്ളവരാക്കി മാറ്റാൻ കഴിയുമെന്നതിന്റെ വലിയൊരു ഉദാഹരണമായി ഈ സംഭവം സ്വാമിജിയുടെ ഹിമാലയൻ യാത്രകളിൽ ഓർമ്മിക്കപ്പെടുന്നു. തപോവന സ്വാമികളുടെ മാതൃഭാഷയായ മലയാളത്തിൽ എഴുതപ്പെട്ട ഹിമഗിരി വിഹാരം (Wanderings in the Himalayas), 'കൈലാസയാത്ര' എന്നീ പുസ്തകങ്ങളിൽ ഇത്തരം അവിസ്മരണീയമായ അനുഭവങ്ങൾ വിശദമായി പ്രതിപാദിച്ചിട്ടുണ്ട്.

ശ്രീമദ് ഭാഗവതത്തിലെ പത്താം സ്കന്ധം എഴുപത്തിയെട്ടാം അധ്യായത്തിലെ മുപ്പത്തിയാറാം ശ്ലോകമാണിത് (10.78.36). ബലരാമസ്വാമി രോമഹർഷണനെ വധിച്ചതിന് ശേഷം, അവിടുത്തെ പുത്രനായ ഉഗ്രശ്രവസ്സിന് (സൂത പൗരാണികൻ) അനുഗ്രഹം നൽകുന്ന സന്ദർഭത്തിലാണ് ഈ വചനം വരുന്നത്. മൂല ശ്ലോകം ശ്രീ-ഭഗവാൻ ഉവാച ആത്മ വൈ പുത്ര ഉൽപന്ന ഇതി വേദാനുശാസനം തസ്മാദ് അസ്യ ഭവേദ് വക്താ ആയുർ-ഇന്ദ്രിയ-സത്വ-വാൻ പദാനുപദം അർത്ഥം ശ്രീ-ഭഗവാൻ ഉവാച: ഭഗവാൻ (ബലരാമൻ) പറഞ്ഞു ആത്മ വൈ പുത്ര ഉൽപന്ന: ഒരാളുടെ സ്വന്തം ആത്മാവ് തന്നെയാണ് പുത്രനായി ജനിക്കുന്നത് ഇതി വേദ-അനുശാസനം: ഇപ്രകാരമാണ് വേദങ്ങളുടെ കൽപ്പന (ഉപദേശിക്കുന്നത്) തസ്മാദ്: അതിനാൽ അസ്യ: ഇദ്ദേഹം (റോമഹർഷണന്റെ മകൻ) ഭവേദ് വക്താ: പുരാണങ്ങളുടെ വക്താവായി (പ്രഭാഷകനായി) തീരട്ടെ ആയുർ-ഇന്ദ്രിയ-സത്വ-വാൻ: ദീർഘായുസ്സും, ശക്തമായ ഇന്ദ്രിയങ്ങളും, ശാരീരിക-മാനസിക കരുത്തുമുള്ളവനായി ആശയം ഭഗവാൻ ബലരാമൻ അരുളിച്ചെയ്തു: "ഒരാളുടെ സ്വന്തം ആത്മാവ് തന്നെയാണ് പുത്രനായി വീണ്ടും ജനിക്കുന്നത് എന്നാണ് വേദങ്ങൾ നമ്മെ പഠിപ്പിക്കുന്നത്". അതിനാൽ, റോമഹർഷണന്റെ മരണശേഷം അദ്ദേഹത്തിന്റെ പുത്രനായ സൂതൻ (ഉഗ്രശ്രവസ്സ്), പുരാണങ്ങളുടെ പ്രധാന പ്രഭാഷകനായി മാറട്ടെ. അദ്ദേഹം ദീർഘായുസ്സോടും, മികച്ച ഇന്ദ്രിയശക്തിയോടും, കടുത്ത ശാരീരിക-മാനസിക ക്ഷമതയോടും കൂടി ഇരിക്കട്ടെ എന്ന് ഭഗവാൻ അനുഗ്രഹിക്കുന്നു. ശ്രീമദ് ഭാഗവതത്തിൽ ഭഗവാൻ ബലരാമൻ പരാമർശിച്ച വേദവാക്യം (വേദാനുശാസനം) താഴെ പറയുന്നതാണ്: അംഗാദ് അംഗാത് സംഭവിസി ഹൃദയാദ് അഭിജായസേ । ആത്മാ വൈ പുത്ര-നാമാസി സഞ്ജീവ ശരദഃ ശതം ॥ ഈ വേദവാക്യം ശതപഥ ബ്രാഹ്മണത്തിലും (14.9.8.4), ബൃഹദാരണ്യകോപനിഷത്തിലും (6.4.8) കൃത്യമായി പരാമർശിച്ചിട്ടുണ്ട്. അർത്ഥം: അംഗാദ് അംഗാത് സംഭവിസി: "നീ എന്റെ ഓരോ അവയവങ്ങളിൽ നിന്നും ഉണ്ടായവനാണ്." ഹൃദയാദ് അഭിജായസേ: "എന്റെ ഹൃദയത്തിൽ നിന്ന് തന്നെ ജനിച്ചവനാണ്." ആത്മാ വൈ പുത്ര-നാമാസി: "നീ പുത്രൻ എന്ന പേരിൽ എന്റെ സ്വന്തം ആത്മാവ് തന്നെയാണ്". സഞ്ജീവ ശരദഃ ശതം: "നൂറു ശരത്കാലങ്ങൾ (നൂറുവർഷം) നീ ദീർഘായുസ്സോടെ ജീവിച്ചിരിക്കട്ടെ". പ്രാധാന്യം സനാതന ധർമ്മപ്രകാരം ഒരു പിതാവ് തന്റെ പുത്രനിലൂടെയാണ് ഭൂമിയിൽ വംശപരമ്പരയും ധർമ്മവും നിലനിർത്തുന്നത്. പിതാവിന്റെ ശരീരത്തിന്റെയും ആത്മാവിന്റെയും പ്രതിരൂപമാണ് പുത്രൻ. ഇതേ തത്വം മുൻനിർത്തിയാണ്, റോമഹർഷണൻ മരണപ്പെട്ടെങ്കിലും അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശരീരത്തിൽ നിന്നും ആത്മാവിൽ നിന്നും ജനിച്ച മകനായ ഉഗ്രശ്രവസ്സ് (സൂതൻ) പിതാവിന് തുല്യൻ തന്നെയാണെന്ന് ബലരാമസ്വാമി സമർത്ഥിക്കുന്നത്. അതിനാൽ പിതാവ് ചെയ്യാനിരുന്ന പുരാണ പ്രഭാഷണം അതേ യോഗ്യതയോടെ ചെയ്യാൻ മകന് സാധിക്കുമെന്നും ഭഗവാൻ ഉറപ്പിച്ചു പറയുന്നു.

ഗംഗാദേവിയെ ഭൂമിയിലേക്ക് കൊണ്ടുവന്ന പ്രശസ്തമായ കഥയ്ക്ക് പുറമേ, ജ്ഞാനവാസിഷ്ഠത്തിൽ (Yoga Vasistha) പരാമർശിക്കുന്ന ഭഗീരഥന്റെ മറ്റൊരു മനോഹരമായ ആത്മീയ കഥയാണിത്. അഹങ്കാരവും രാജ്യത്യാഗവും ഭഗീരഥൻ തന്റെ രാജ്യം ഭരിക്കുന്നതിനിടയിൽ ഭൗതിക സുഖങ്ങളിൽ മടുപ്പ് തോന്നുകയും ആത്മീയ ജ്ഞാനം തേടാൻ ആഗ്രഹിക്കുകയും ചെയ്തു. അദ്ദേഹം 'ത്രിതുലൻ' എന്ന ഗുരുവിനെക്കണ്ട് തന്റെ അഹങ്കാരം പൂർണ്ണമായി മാറാനും ആത്മസാക്ഷാത്കാരം നേടാനും എന്തുചെയ്യണമെന്ന് ചോദിച്ചു. "എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും ഉപേക്ഷിക്കുക, നിന്റെ സർവ്വ സമ്പാദ്യങ്ങളും ശത്രുക്കൾക്ക് പോലും ദാനം ചെയ്യുക, യാചകനായി ജീവിക്കുക" എന്നായിരുന്നു ഗുരുവിന്റെ ഉപദേശം. ഗുരുവിൻ്റെ വാക്കുകൾ സ്വീകരിച്ച് ഭഗീരഥൻ വലിയൊരു യാഗം നടത്തുകയും തൻ്റെ രാജ്യവും സമ്പത്തും മുഴുവൻ അയൽരാജ്യത്തെ ശത്രുരാജാവിന് ദാനം ചെയ്യുകയും ചെയ്തു. വെറും ഒരു കൗപീനം മാത്രം ധരിച്ച് അദ്ദേഹം നാടുവിട്ടു. യാചകനായുള്ള ജീവിതം രാജ്യം ഉപേക്ഷിച്ച ഭഗീരഥൻ പിന്നീട് ഒരു സാധാരണ യാചകനായി മാറി. ഒരിക്കൽ താൻ ഭരിച്ചിരുന്ന അയോധ്യയിലെ തെരുവുകളിൽപ്പോലും അദ്ദേഹം ഭിക്ഷ യാചിച്ചു. ജനങ്ങൾ തങ്ങളുടെ മുൻരാജാവിനെ ഈ അവസ്ഥയിൽ കണ്ട് സങ്കടപ്പെട്ടെങ്കിലും ഭഗീരഥന് യാതൊരു ലജ്ജയോ അഹങ്കാരമോ തോന്നിയില്ല. അദ്ദേഹം പൂർണ്ണമായും അഹങ്കാരമുക്തനായിക്കഴിഞ്ഞിരുന്നു. പിന്നീട് അദ്ദേഹം കാട്ടിലേക്ക് പോയി തന്റെ ഗുരുവിനൊപ്പം ആത്മീയ ചിന്തകളിൽ മുഴുകി. ആന മാലയിട്ട് വീണ്ടും രാജാവാകുന്നു ഈ സമയത്താണ് അദ്ദേഹം ദാനം നൽകിയ രാജ്യത്തെ പുതിയ രാജാവ് (ശത്രുരാജാവ്) അന്തരിക്കുന്നത്. ആ രാജാവിന് പിൻഗാമികളോ മക്കളോ ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. തുടർന്ന് രാജ്യത്ത് പുതിയൊരു ഭരണാധികാരിയെ കണ്ടെത്താനായി അവിടുത്തെ മന്ത്രിമാർ ഒരു പഴയ ആചാരം പ്രയോഗിക്കാൻ തീരുമാനിച്ചു: "പട്ടവർദ്ധന ആനയുടെ" (രാജകീയ ആന) തുമ്പിക്കൈയിൽ ഒരു മാല നൽകി നഗരത്തിലൂടെയും വനത്തിലൂടെയും കടത്തിവിടുക. ആന ആരുടെ കഴുത്തിലാണോ മാലയിടുന്നത്, അവരെ അടുത്ത രാജാവായി വാഴിക്കുക എന്നതായിരുന്നു ആ ആചാരം. മന്ത്രിമാരും സൈന്യവും ആനയെയും കൂട്ടി വനത്തിലൂടെ സഞ്ചരിക്കുമ്പോൾ, ഒരു മരച്ചുവട്ടിൽ തപസ്സുചെയ്യുകയായിരുന്ന ഭഗീരഥന്റെ അടുത്ത് ആന എത്തിച്ചേർന്നു. ആന ഭഗീരഥനെ വണങ്ങുകയും തൻ്റെ തുമ്പിക്കൈയിലുണ്ടായിരുന്ന മാല അദ്ദേഹത്തിന്റെ കഴുത്തിൽ ചാർത്തുകയും ചെയ്തു. ഇതുകണ്ട് മന്ത്രിമാരും ജനങ്ങളും സന്തോഷത്തോടെ അദ്ദേഹത്തെ തിരിച്ചറിഞ്ഞു. രാജ്യം ഭരിക്കാൻ ഏറ്റവും യോഗ്യനായ വ്യക്തി ഭഗീരഥൻ തന്നെയാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കിയ അവർ അദ്ദേഹത്തോട് വീണ്ടും സിംഹാസനം ഏറ്റെടുക്കാൻ അഭ്യർത്ഥിച്ചു. അഹങ്കാരവും മമതയും പൂർണ്ണമായി മാറിയ ഭഗീരഥൻ ഈ പദവിയെ ഒരു നിയോഗമായി കണ്ട് വീണ്ടും രാജാവായി അധികാരം ഏൽക്കുകയും ജനപ്രിയനായി ഭരണം തുടരുകയും ചെയ്തു.

. _*ശുകമഹർഷി*_ *"ശുക എന്ന് വിളിക്കപ്പെടുന്ന ശുക ബ്രഹ്മ മഹർഷി, വ്യാസ മുനിയുടെയും കൃതസി എന്ന ദേവതയായ കന്യകയുടെയും മകനാണ്. വടക്കൻ ഭാഷകളിൽ " ശുകൻ " എന്ന പേര് "തത്ത" എന്നാണ് വിവർത്തനം ചെയ്യുന്നത്, അതുകൊണ്ടാണ് മഹർഷി ശുകയെ തത്ത പോലുള്ള മുഖത്ത് ചിത്രീകരിച്ചിരിക്കുന്നത്. ഐതിഹ്യമനുസരിച്ച്, മഹാഭാരതം രചിച്ച വ്യാസൻ തൻ്റെ മകൻ ശുകൻ മുഴുവൻ ഇതിഹാസവും പഠിപ്പിച്ചു. ശുകൻ ചെറുപ്പമായിരുന്നെങ്കിലും വിപുലമായ അറിവും ജ്ഞാനവും ഉണ്ടായിരുന്നു. ഒരിടത്ത് താമസിക്കാതെ എപ്പോഴും ഒരു സ്ഥലത്തുനിന്ന് മറ്റൊരിടത്തേക്ക് മാറിത്താമസിക്കാനുള്ള സ്വാഭാവിക പ്രവണത അദ്ദേഹത്തിനുണ്ടായിരുന്നു. ശ്രീനിവാസൻ്റെയും പത്മാവതിയുടെയും ദിവ്യ വിവാഹത്തിന് ശുക നേതൃത്വം നൽകി എന്നത് ശ്രദ്ധേയമാണ്.* *ശുക ബ്രഹ്മ മഹർഷിയുടെ ജനനം കൗതുകകരമായ ഒരു കഥയാണ്. കുരുക്ഷേത്രത്തിൽ നടന്ന ഒരു ഹോമത്തിനിടെ, കൃതസി എന്ന ദിവ്യ കന്യക വ്യാസൻ്റെ ശ്രദ്ധ ആകർഷിച്ചു. അവൻ്റെ നോട്ടത്തിൽ നിന്ന് രക്ഷപ്പെടാൻ ശ്രമിച്ച കൃതസി ഒരു പച്ച തത്തയായി രൂപാന്തരപ്പെടാതെ തലയ്ക്കു മുകളിലൂടെ പറക്കുന്ന ഒരു കൂട്ടത്തിൽ ചേരുകയും ചെയ്തു. എങ്കിലും, പിന്നീട് അവൾ ഗർഭിണിയാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കി, തത്തയുടെ മുഖവും മനുഷ്യശരീരവുമുള്ള ഒരു കുഞ്ഞിനെ പ്രസവിച്ചു. കുട്ടിയെ സ്വർഗത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകാൻ കഴിയാതെ, കൃതസി അവനെ വ്യാസനെ ഏൽപ്പിച്ചു. വ്യാസൻ്റെ സംരക്ഷണയിൽ വളർന്ന ശുകൻ താമസിയാതെ തൻ്റെ പിതാവിൻ്റെ ജ്ഞാനവും അറിവും നേടി. കർശനമായ ബ്രഹ്മചര്യം (ബ്രഹ്മചര്യം) പാലിക്കുന്നതിലും അദ്ദേഹം പ്രശസ്തനാണ്, കൂടാതെ ഒരു ആത്മീയ പ്രകാശകനുമായി.* *ശുക മഹർഷിയെക്കുറിച്ചുള്ള ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട പരാമർശങ്ങളിലൊന്ന് ഭാഗവത പുരാണത്തിൽ കാണാം, അവിടെ അദ്ദേഹം ഏഴ് ദിവസത്തിനുള്ളിൽ മരിക്കാൻ ശപിക്കപ്പെട്ട പരീക്ഷിത്ത് രാജാവിന് ഭഗവാൻ കൃഷ്ണൻ്റെ ദിവ്യ കഥകൾ വിവരിക്കുന്നു. ശുകയുടെ പഠിപ്പിക്കലുകളിലൂടെ, പരീക്ഷിത്ത് രാജാവ് മോക്ഷം (മോചനം) നേടി. ഹിന്ദു ഭക്തി പാരമ്പര്യങ്ങളുടെ കേന്ദ്രമായ ഭാഗവത പുരാണം, സ്നേഹം, ഭക്തി, ദൈവികതയ്ക്ക് കീഴടങ്ങൽ എന്നിവയ്ക്ക് പ്രാധാന്യം നൽകുന്നു. പുരാണത്തിലെ സുഖത്തിൻ്റെ പങ്ക് ഗുരു-ശിഷ്യ പരമ്പരയുടെ (അധ്യാപക-വിദ്യാർത്ഥി പാരമ്പര്യം) പ്രാധാന്യം അടിവരയിടുന്നു, അവിടെ ആത്മീയ ജ്ഞാനം തലമുറകളിലൂടെ കൈമാറ്റം ചെയ്യപ്പെടുന്നു.* _*ബ്രഹ്മ മഹർഷിയുടെ ഉപദേശങ്ങൾ*_ *ശുക ബ്രഹ്മ മഹർഷിയുടെ പഠിപ്പിക്കലുകൾ ബ്രഹ്മവിദ്യയിൽ അഥവാ കേവലമായതിനെക്കുറിച്ചുള്ള അറിവിൽ ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നു. വ്യക്തിഗത ആത്മാവും (ആത്മ) ആത്യന്തിക യാഥാർത്ഥ്യവും (ബ്രഹ്മം) ഒന്നാണെന്ന് പഠിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് അദ്ദേഹം ദ്വൈതത്തിൽ (അദ്വൈതം) വിശ്വസിച്ചു. ലൗകിക മോഹങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള വേർപിരിയലിന് അദ്ദേഹം പ്രാധാന്യം നൽകി, ഭൗതിക ബന്ധങ്ങളെ മറികടക്കുന്നതിലൂടെയാണ് യഥാർത്ഥ മോചനം ലഭിക്കുന്നതെന്ന് പ്രസംഗിച്ചു. ദ്വൈതമല്ലാത്തതിന്റെ വക്താവാണെങ്കിലും, ശുക ഭക്തിയെ (ഭക്തിയെ) വിലമതിക്കുകയും ദൈവികതയോടുള്ള നിസ്വാർത്ഥ ഭക്തി മോചനത്തിലേക്ക് നയിക്കുമെന്ന് പഠിപ്പിക്കുകയും ചെയ്തു. ലാളിത്യം, വിനയം, നിശബ്ദത എന്നിവ അദ്ദേഹത്തിന്റെ തത്ത്വചിന്തയുടെ പ്രധാന വശങ്ങളായിരുന്നു, മനസ്സിനെ ശാന്തമാക്കുന്നതിനും ആന്തരിക സ്വത്വവുമായി ബന്ധപ്പെടുന്നതിനുമുള്ള ഒരു മാർഗമായി അദ്ദേഹം ധ്യാനത്തെ പ്രോത്സാഹിപ്പിച്ചു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ചില പ്രധാന പഠിപ്പിക്കലുകൾ ഇവയാണ്.* *ദ്വൈതമല്ലാത്തത് (അദ്വൈതം) : ആത്മീയതയോടുള്ള ദ്വൈതമില്ലാത്ത സമീപനത്തിൽ ശുക മഹർഷി വിശ്വസിച്ചു, അവിടെ വ്യക്തിഗത ആത്മാവും (ആത്മ) ആത്യന്തിക യാഥാർത്ഥ്യവും (ബ്രഹ്മം) ഒന്നാണ്. യഥാർത്ഥ മോചനം ലഭിക്കുന്നത് ഈ ഏകത്വം തിരിച്ചറിയുന്നതിലൂടെയും അഹങ്കാരവും ഭൗതിക ലോകവും സൃഷ്ടിക്കുന്ന വേർപിരിയലിന്റെ മിഥ്യാധാരണയെ മറികടക്കുന്നതിലൂടെയുമാണെന്ന് അദ്ദേഹം പഠിപ്പിച്ചു.* *വേർപിരിയൽ : ശുക മഹർഷിയുടെ തത്ത്വചിന്തയിലെ ഒരു കേന്ദ്ര പ്രമേയം ലൗകിക ആഗ്രഹങ്ങളിൽ നിന്നും ആസക്തികളിൽ നിന്നുമുള്ള വേർപിരിയൽ എന്ന ആശയമാണ്. ഭൗതിക ലോകത്തോടുള്ള ആസക്തി എല്ലാ കഷ്ടപ്പാടുകളുടെയും മൂലകാരണമാണെന്നും ഈ ആസക്തികളിൽ നിന്ന് മുക്തി നേടുന്നതിലൂടെ മാത്രമേ ഒരാൾക്ക് യഥാർത്ഥ ആന്തരിക സമാധാനവും സന്തോഷവും അനുഭവിക്കാൻ കഴിയൂ എന്നും അദ്ദേഹം ഊന്നിപ്പറഞ്ഞു.* *ഭക്തിയും സമർപ്പണവും : ദ്വൈതതയുടെ വക്താവായിരുന്നെങ്കിലും, ശുക മഹർഷി ഭക്തിയുടെ ശക്തിയും തിരിച്ചറിഞ്ഞു . ദൈവത്തോടുള്ള ശുദ്ധവും നിസ്വാർത്ഥവുമായ ഭക്തിയിലൂടെ ഒരാൾക്ക് മനസ്സിന്റെയും അഹങ്കാരത്തിന്റെയും പരിമിതികളെ മറികടക്കാൻ കഴിയുമെന്ന് അദ്ദേഹം പഠിപ്പിച്ചു, അത് മോചനത്തിലേക്ക് നയിക്കും.* *ലാളിത്യവും നിശബ്ദതയും : ശുക മഹർഷി ലാളിത്യത്തിന്റെയും വിനയത്തിന്റെയും നിശബ്ദതയുടെയും ഒരു മാതൃക കാണിച്ചു. ലോകത്തിന്റെ വ്യതിചലനങ്ങളിൽ നിന്ന് മുക്തമായി ആന്തരിക ശാന്തതയുടെ ഒരു ജീവിതം നയിക്കാൻ അദ്ദേഹം തന്റെ ശിഷ്യന്മാരെ പ്രോത്സാഹിപ്പിച്ചു. മനസ്സിനെ നിശ്ചലമാക്കുന്നതിനും ആന്തരിക വ്യക്തിത്വവുമായി ബന്ധപ്പെടുന്നതിനുമുള്ള ഉപകരണങ്ങളായി ധ്യാനത്തിന്റെയും ധ്യാനത്തിന്റെയും പ്രാധാന്യം അദ്ദേഹം പലപ്പോഴും ഊന്നിപ്പറഞ്ഞു.* *ലൗകിക പ്രലോഭനങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള അകൽച്ചയും ഔപചാരിക വിദ്യാഭ്യാസം കൂടാതെ നേടിയെടുത്ത പരമമായ ജ്ഞാനവും അദ്ദേഹത്തെ ഹിന്ദു പാരമ്പര്യത്തിൽ ആദരണീയനായ ഒരു വ്യക്തിയാക്കി മാറ്റി. ശുക ഒരു ചിരഞ്ജീവിയായും, അമർത്യയായും കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു, ആത്മീയ അന്വേഷകരെ നയിക്കുന്നത് തുടരുന്നു.* *ശുക ബ്രഹ്മ മഹർഷിക്ക് സമർപ്പിച്ചിരിക്കുന്ന നിരവധി ക്ഷേത്രങ്ങളുണ്ട്. തമിഴ്‌നാട്ടിലെ സേലത്ത്, ശിവന് സമർപ്പിച്ചിരിക്കുന്ന ശുകവനേശ്വര ക്ഷേത്രമുണ്ട്, അവിടെ ശുകയ്ക്ക് പ്രത്യേക ആരാധനാലയമുണ്ട്. സേലം ജില്ലയിലെയും കടലൂരിലെയും മറ്റ് ക്ഷേത്രങ്ങളും ചെന്നൈയിലെയും തിരുവനന്തപുരത്തെയും ആരാധനാലയങ്ങളും അദ്ദേഹത്തിന് സമർപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു. ഈ ആരാധനാലയങ്ങൾ, പ്രത്യേകിച്ച് വ്യാഴം, ഞായർ ദിവസങ്ങളിൽ, അനുഗ്രഹവും ആഗ്രഹ പൂർത്തീകരണവും തേടുന്ന ഭക്തരെ ആകർഷിക്കുന്നു. ശുക ബ്രഹ്മ മഹർഷി പ്രതിമ ഭക്തർക്ക് അനുയോജ്യമായ ഒരു പ്രതിനിധാനമാണ്, ഇത് മുനിയുടെ ആഴമേറിയ ആത്മീയ പാരമ്പര്യത്തെ ആദരിക്കുന്നു.* 🙏🙏

ഔവ്വയാർ (തമിഴിന്റെ മുത്തശ്ശി എന്നറിയപ്പെടുന്ന സംഘകാല കവയിത്രി) യാത്രാമധ്യേ വിശപ്പ് സഹിക്കവയ്യാതെ ഒരു സാധാരണക്കാരന്റെ വീട്ടിൽ ലളിതമായ ഊണ് കഴിച്ചതും, അതിന്റെ ആതിഥ്യമര്യാദയെക്കുറിച്ച് കവിത രചിച്ചതുമായ പ്രശസ്തമായ ഒരു കഥയുണ്ട്. കഥ ഇങ്ങനെയാണ്: ഒരു ദിവസം കടുത്ത വേനൽച്ചൂടിൽ കിലോമീറ്ററുകളോളം നടന്ന് തളർന്ന്, വിശപ്പും ദാഹവും കൊണ്ട് വലഞ്ഞ ഔവ്വയാർ പുൽവേലൂർ എന്ന ഗ്രാമത്തിൽ എത്തിച്ചേർന്നു. അവിടെയുള്ള ഭൂതൻ എന്ന് പേരുള്ള ഒരു പാവപ്പെട്ട കർഷകന്റെ വീട്ടുപടിക്കൽ അവർ വിശ്രമിക്കാനായി നിന്നു. തങ്ങളുടെ പടിക്കൽ വന്നുനിൽക്കുന്നത് പ്രശസ്തയായ കവയിത്രി ഔവ്വയാർ ആണെന്ന് മനസ്സിലാക്കിയ ഭൂതനും അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭാര്യയും വലിയ സന്തോഷത്തോടെയും ആദരവോടെയും അവരെ സ്വീകരിച്ചു. കൊട്ടാരങ്ങളിലെപ്പോലെയുള്ള വലിയ സദ്യയോ വിഭവങ്ങളോ ഒന്നും നൽകാൻ ആ പാവപ്പെട്ട കർഷകന് ശേഷിയില്ലായിരുന്നു. എങ്കിലും അവർ തങ്ങളുടെ വീട്ടിലുണ്ടായിരുന്ന ലളിതമായ ഭക്ഷണം സ്നേഹത്തോടെ ഔവ്വയാർക്ക് മുന്നിൽ വിളമ്പി. അന്ന് അവർ നൽകിയ ആ നാടൻ ഊണിൽ താഴെ പറയുന്ന വിഭവങ്ങളാണ് ഉണ്ടായിരുന്നത്: ചൂടുള്ള വരഗ് ചോറ് (കൂവരക് അല്ലെങ്കിൽ ചാമ അരി കൊണ്ടുള്ള ചോറ്) ചുടുകനലിൽ ചുട്ടെടുത്ത് ഉടച്ചെടുത്ത വഴുതനങ്ങ (കഴുതനങ്ങ) കറി നല്ലതുപോലെ കടഞ്ഞെടുത്ത, പുളിയുള്ള മോര് വിശന്നു വലഞ്ഞിരുന്ന ഔവ്വയാർക്ക് ആ ദരിദ്രകുടുംബം സ്നേഹത്തോടെ വിളമ്പിയ ആ ലളിതഭക്ഷണം അമൃതുപോലെ തോന്നി. അത് കഴിച്ചതോടെ അവരുടെ ശരീരത്തിലെ ക്ഷീണവും മനസ്സിലെ ആധിയും പൂർണ്ണമായി മാറി. ആതിഥേയരുടെ പത്നിയുടെ സ്നേഹവും ആതിഥ്യമര്യാദയും കണ്ട് മനസ്സ് നിറഞ്ഞ ഔവ്വയാർ ആ നാടൻ ഊണിനെ പ്രകീർത്തിച്ചുകൊണ്ട് തമിഴിലെ പ്രശസ്തമായ സമാഹാരമായ 'തനിപ്പാടൽ തിരുട്ടിൽ' ഒരു മനോഹരമായ കവിത രചിച്ചു. കവിതയുടെ സാരംശം: "സ്നേഹത്തോടെ വിളമ്പിയ ചൂടുള്ള വരഗ് ചോറും, ചുടുകനലിൽ വാട്ടിയെടുത്ത വഴുതനങ്ങ കറിയും, നല്ല പുളിയുള്ള മോരും ചേർന്ന ഈ ഊണ് കഴിച്ചപ്പോൾ കിട്ടിയ സുഖം ഈ ലോകം മുഴുവൻ ഭരിക്കുന്ന രാജാവിനുപോലും കിട്ടുന്ന ഒന്നല്ല. ഭക്ഷണത്തിന്റെ മഹത്വം അതിന്റെ വിലയിലല്ല, വിളമ്പുന്നവന്റെ സ്നേഹത്തിലും ആത്മാർത്ഥതയിലുമാണ് ഇരിക്കുന്നത്." ലളിതമായ ജീവിതത്തെയും സ്നേഹത്തോടെയുള്ള ആതിഥേയത്വത്തെയും പ്രകീർത്തിക്കുന്ന ഈ കഥ ഔവ്വയാരുടെ ജീവിതത്തിലെ ഏറ്റവും മനോഹരമായ ഏടുകളിൽ ഒന്നാണ്. (ശ്രദ്ധിക്കുക: ഔവ്വയാർ വിശന്ന് ഒരു മരച്ചുവട്ടിൽ ഇരിക്കുമ്പോൾ ഒരു ബാലന്റെ രൂപത്തിൽ വന്ന മുരുകൻ കനി കുലുക്കി നൽകിയതുമായി ബന്ധപ്പെട്ട 'ചൂടുള്ള പഴം/തണുത്ത പഴം' (സുട്ട പഴം) കഥയും ഭക്ഷണവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് വളരെ പ്രശസ്തമാണ്). ഔവ്വയാരും തമിഴ് പുരാണങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ആ മൂന്ന് മനോഹരമായ കഥകളും താഴെ നൽകുന്നു: 1. മുരുകനും ഞാവൽപ്പഴവും (ചൂടുള്ള പഴമോ തണുത്ത പഴമോ?) ഔവ്വയാരുടെ അഹങ്കാരം തീർക്കാനായി മുരുകൻ നടത്തിയ ഒരു ലീലയാണിത്. കഥ: ഒരു ദിവസം കടുത്ത വേനലിൽ യാത്ര ചെയ്ത് തളർന്ന ഔവ്വയാർ ഒരു വലിയ ഞാവൽ മരത്തിന്റെ ചുവട്ടിൽ വിശ്രമിക്കുകയായിരുന്നു. ആ സമയത്ത് മരത്തിന് മുകളിൽ ഒരു ഇടയബാലൻ ഇരിക്കുന്നത് അവർ കണ്ടു (അത് സാക്ഷാൽ മുരുകൻ ആയിരുന്നു). വിശന്നു വലഞ്ഞിരുന്ന ഔവ്വയാർ കുട്ടിയോട് തനിക്ക് കുറച്ച് ഞാവൽപ്പഴം പറിച്ച് തരുമോ എന്ന് ചോദിച്ചു. ചോദ്യം: മുകളിൽ ഇരുന്ന കുട്ടി ചോദിച്ചു: "അമ്മേ, നിങ്ങൾക്ക് ചൂടുള്ള പഴമാണോ വേണ്ടത് അതോ തണുത്ത പഴമാണോ വേണ്ടത്?" ട്വിസ്റ്റ്: മരത്തിൽ കായ്ക്കുന്ന പഴത്തിന് എങ്ങനെയാ ചൂടും തണുപ്പും എന്ന് കരുതി ഔവ്വയാർ അത്ഭുതപ്പെട്ടു. എങ്കിലും അവർ പറഞ്ഞു: "എനിക്ക് ചൂടില്ലാത്ത സാധാരണ പഴം (തണുത്ത പഴം) തന്നാൽ മതി." രഹസ്യം: കുട്ടി മരത്തിന്റെ കൊമ്പ് ശക്തമായി കുലുക്കി. പഴങ്ങൾ മണ്ണിലേക്ക് വീണു. മണ്ണുപുരണ്ട പഴങ്ങൾ എടുത്ത ഔവ്വയാർ അതിലെ മണൽ കളയാനായി ഊതാൻ (ഊതി ഒഴുക്കാൻ) തുടങ്ങി. ഇത് കണ്ട കുട്ടി ചിരിച്ചുകൊണ്ട് ചോദിച്ചു: "എന്താ അമ്മേ, പഴത്തിന് നല്ല ചൂടുണ്ടോ, അതുകൊണ്ട് ഊതിത്തണുപ്പിക്കുകയാണോ?" പാഠം: അപ്പോഴാണ് ഔവ്വയാർക്ക് കാര്യം മനസ്സിലായത്. മണ്ണിൽ വീഴുമ്പോൾ മണൽ കളയാൻ നമ്മൾ ഊതേണ്ടി വരുന്ന പഴമാണ് 'ചൂടുള്ള പഴം', മരത്തിൽ നിന്ന് നേരിട്ട് പിടിക്കുന്നതാണ് 'തണുത്ത പഴം'. ഒരു ചെറിയ കുട്ടിക്ക് മുന്നിൽ തന്റെ ജ്ഞാനത്തിന് മങ്ങലേറ്റത് മനസ്സിലാക്കിയ കവയിത്രിയുടെ മുന്നിൽ മുരുകൻ തന്റെ യഥാർത്ഥ രൂപത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുകയും അനുഗ്രഹിക്കുകയും ചെയ്തു. 2. അതിയമാൻ രാജാവും അമൃത നെല്ലിക്കയും ഭരണാധികാരിയായ അതിയമാൻ നെടുമാൻ അഞ്ചിക്ക് ഔവ്വയാരിനോടുണ്ടായിരുന്ന ആദരവിന്റെയും സൗഹൃദത്തിന്റെയും കഥയാണിത്. കഥ: തമിഴകത്തെ കഡൈഏഴു വള്ളലുകളിൽ (ഏഴ് മഹാദാനികൾ) ഒരാളായിരുന്നു അതിയമാൻ രാജാവ്. ഒരിക്കൽ അദ്ദേഹത്തിന് മലനിരകളിൽ നിന്ന് അതിവിശിഷ്ടമായ ഒരു കരിനെല്ലിക്ക (അമൃത നെല്ലിക്ക) ലഭിച്ചു. അത് കഴിക്കുന്ന വ്യക്തിക്ക് മരണമില്ലാതെ ദീർഘകാലം ജീവിക്കാനുള്ള ആയുസ്സ് ലഭിക്കുമെന്നായിരുന്നു വിശ്വാസം. ത്യാഗം: രാജാവ് ആ നെല്ലിക്ക സ്വന്തമായി കഴിച്ചില്ല. താൻ മരിച്ചാലും ഒരു രാജാവ് മാത്രമേ നഷ്ടപ്പെടൂ, എന്നാൽ തമിഴിന്റെ മുത്തശ്ശിയായ ഔവ്വയാർ ദീർഘകാലം ജീവിച്ചിരുന്നാൽ അത് തമിഴ് ഭാഷയ്ക്കും ജനങ്ങൾക്കും വലിയ നന്മ ചെയ്യുമെന്ന് അദ്ദേഹം ചിന്തിച്ചു. അതിനാൽ അദ്ദേഹം അത് ഔവ്വയാർക്ക് സമ്മാനിച്ചു. അവസാനം: നെല്ലിക്കയുടെ രഹസ്യം അറിയാതെ അത് കഴിച്ച ഔവ്വയാർ പിന്നീട് ഇതറിഞ്ഞ് രാജാവിന്റെ സ്നേഹത്തിലും തമിഴിനോടുള്ള ഭക്തിയിലും വികാരാധീനയായി. അദ്ദേഹത്തെ വാഴ്ത്തിക്കൊണ്ട് നിരവധി കവിതകൾ അവർ രചിക്കുകയുണ്ടായി. 3. ഭൂതന്റെ വീട്ടിലെ ലളിതമായ ഊണ് (മുൻപ് സൂചിപ്പിച്ചതുപോലെ) തമിഴിന്റെ കവയിത്രി ഒരു പാവപ്പെട്ട കർഷകന്റെ വീട്ടിൽ നിന്ന് ലളിതമായി കഴിച്ച ഭക്ഷണത്തിന്റെ കഥയാണിത്. ചുരുക്കം: കിലോമീറ്ററുകളോളം നടന്ന് തളർന്ന് പുൽവേലൂർ ഗ്രാമത്തിലെത്തിയ ഔവ്വയാർക്ക്, ഭൂതൻ എന്ന ദരിദ്ര കർഷകനും ഭാര്യയും ചേർന്ന് തങ്ങളുടെ വീട്ടിലുണ്ടായിരുന്ന വരഗ് ചോറും, കനലിൽ ചുട്ട വഴുതനങ്ങ കറിയും, പുളിയുള്ള മോരും സ്നേഹത്തോടെ വിളമ്പി നൽകി. കൊട്ടാരങ്ങളിലെ രാജസദ്യയേക്കാൾ മഹത്തരമാണ് സ്നേഹത്തോടെ വിളമ്പുന്ന ഈ നാടൻ ഊണ് എന്ന് പ്രകീർത്തിച്ച് അവർ കവിത രചിച്ചു.

ശൃംഗേരി ശ്രീ ശാരദാപീഠത്തിലെ 35-ാമത് ജഗദ്ഗുരു ശങ്കരാചാര്യരായിരുന്നു ജഗദ്ഗുരു ശ്രീ അഭിനവ വിദ്യാതീർത്ഥ മഹാസ്വാമികൾ. ഒരു മഹാനായ യോഗിയും ജീവന്മുക്തനുമായിരുന്ന അദ്ദേഹം, തന്റെ ആത്മീയ ഔന്നത്യം കൊണ്ടും മികച്ച ഭരണപാടവം കൊണ്ടും ശൃംഗേരി മഠത്തിന് വലിയ പുരോഗതി സമ്മാനിച്ച വ്യക്തിയാണ്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജീവിതത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പ്രധാന വിവരങ്ങൾ താഴെ നൽകുന്നു: ജനനവും ആദ്യകാലവും: 1917 നവംബർ 13-ന് ദീപാവലി ദിനത്തിൽ ബാംഗ്ലൂരിലാണ് അദ്ദേഹം ജനിച്ചത്. പൂർവ്വാശ്രമത്തിലെ പേര് ശ്രീനിവാസൻ എന്നായിരുന്നു. ചെറുപ്പകാലത്ത് തന്നെ ഈശ്വരഭക്തിയും സന്യാസത്തോടുള്ള താല്പര്യവും അദ്ദേഹം പ്രകടിപ്പിച്ചിരുന്നു. സന്യാസ സ്വീകരണം: 1931 മെയ് 22-ന്, തന്റെ 13-ആം വയസ്സിൽ ശൃംഗേരി മഠത്തിലെ 34-ാമത് മഠാധിപതിയായിരുന്ന ശ്രീ ചന്ദ്രശേഖര ഭാരതി മഹാസ്വാമികളിൽ നിന്ന് അദ്ദേഹം സന്യാസ ദീക്ഷ സ്വീകരിച്ചു. ഗുരു അദ്ദേഹത്തിന് 'അഭിനവ വിദ്യാതീർത്ഥ' എന്ന നാമം നൽകി. പീഠാരോഹണം: 1954 ഒക്ടോബർ 16-ന് അദ്ദേഹം ശൃംഗേരി ശാരദാപീഠത്തിന്റെ ജഗദ്ഗുരുവായി സ്ഥാനം ഏറ്റെടുത്തു. 1989-ൽ സിദ്ധി പ്രാപിക്കുന്നത് വരെ നീണ്ട 35 വർഷക്കാലം അദ്ദേഹം ഈ പദവി അലങ്കരിച്ചു. പ്രവർത്തനങ്ങൾ: സനാതന ധർമ്മ പ്രചാരണത്തിനായി അദ്ദേഹം കന്യാകുമാരി മുതൽ കാശ്മീർ വരെയും നേപ്പാളിലും വിപുലമായ പര്യടനങ്ങൾ നടത്തി. മഠത്തിന്റെ ഭരണം ആധുനികവൽക്കരിക്കുകയും നിരവധി ഭക്തജന വിശ്രമകേന്ദ്രങ്ങൾ, ആശുപത്രികൾ, വിദ്യാലയങ്ങൾ എന്നിവ സ്ഥാപിക്കുകയും ചെയ്തു. 1979-ൽ നാല് പ്രധാന ശങ്കരാചാര്യ മഠങ്ങളിലെയും മഠാധിപതിമാരുടെ ചരിത്രപ്രസിദ്ധമായ ഒരു സംഗമം അദ്ദേഹം സംഘടിപ്പിച്ചു. പിൻഗാമി: 1974-ൽ അദ്ദേഹം ശ്രീ ഭാരതി തീർത്ഥ മഹാസ്വാമികളെ തന്റെ പിൻഗാമിയായി നിയമിച്ചു. 1989 സെപ്റ്റംബർ 21-നാണ് അദ്ദേഹം മഹാസമാധിയടഞ്ഞത്. അഭിനവ വിദ്യാതീർത്ഥ സ്വാമികളുടെ ആത്മീയ അനുഭവങ്ങളെക്കുറിച്ചോ (നിർവികല്പ സമാധി), അദ്ദേഹം രചിച്ച ഉപദേശങ്ങളെക്കുറിച്ചോ കൂടുതൽ അറിയണമെന്നുണ്ടോ? ശൃംഗേരി ജഗദ്ഗുരു ശ്രീ അഭിനവ വിദ്യാതീർത്ഥ മഹാസ്വാമികളുടെ ഉപദേശങ്ങൾ ലളിതവും എന്നാൽ ആത്മീയസാധകർക്കും സാധാരണക്കാർക്കും ഒരുപോലെ ജീവിതത്തിൽ പകർത്താൻ സാധിക്കുന്നതുമാണ്. അദ്വൈത വേദാന്തത്തിലും യോഗശാസ്ത്രത്തിലും അഗാധപാണ്ഡിത്യമുണ്ടായിരുന്ന അദ്ദേഹം നൽകിയ പ്രധാന ഉപദേശങ്ങളുടെ സാരാംശം താഴെ പറയുന്നവയാണ്: മനസ്സിനെ നിയന്ത്രിക്കൽ (Mind Control): മനസ്സ് എപ്പോഴും ചിന്തകളാൽ അസ്വസ്ഥമായിരിക്കേണ്ട ഒന്നല്ല എന്ന് സ്വാമിജി ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു. ഒരു കാര്യത്തിൽ ഏർപ്പെടുമ്പോൾ മാത്രം മനസ്സിനെ അതിലേക്ക് കേന്ദ്രീകരിക്കുക. ആ ജോലി കഴിഞ്ഞാലുടൻ മനസ്സ് പൂർണ്ണമായും ശാന്തമായി ആത്മാവിൽ വിശ്രമിക്കണം. മനസ്സിനെ നിയന്ത്രിക്കാൻ സാധിക്കുന്നവന് മാത്രമേ ജീവിതത്തിലും ആത്മീയപാതയിലും വിജയിക്കാൻ കഴിയൂ. അഹങ്കാരം ഇല്ലാതാക്കൽ (Eradication of Ego): ഭക്തിപാതയിലെ ഏറ്റവും വലിയ തടസ്സം മനുഷ്യന്റെ അഹങ്കാരമാണ്. പൂർണ്ണമായ ഈശ്വരസമർപ്പണത്തിന് അഹങ്കാരം ഇല്ലാതാകണം. നിരന്തരമായ ഈശ്വരസ്മരണയിലൂടെയും ഗുരു നിർദ്ദേശിച്ച രീതിയിലുള്ള ആത്മീയസാധനകളിലൂടെയും മാത്രമേ അഹങ്കാരത്തെ ഒടുക്കാൻ സാധിക്കൂ. കർമ്മങ്ങളിലെ ശ്രദ്ധ (Meticulous Action): ചെയ്യുന്ന ജോലി ചെറുതോ വലുതോ ആകട്ടെ, അത് ഒട്ടും അശ്രദ്ധയില്ലാതെ, അതീവ ശ്രദ്ധയോടും കൃത്യതയോടും കൂടി ചെയ്യണം. കർമ്മങ്ങൾ ഈശ്വരസമർപ്പണമായി ചെയ്യുമ്പോൾ അത് ചിത്തശുദ്ധിക്ക് കാരണമാകുന്നു. ദുഷ്കർമ്മങ്ങൾ പൂർണ്ണമായി ഒഴിവാക്കാനും സത്കർമ്മങ്ങൾ ആവർത്തിച്ചു ചെയ്യാനും അദ്ദേഹം ഉപദേശിച്ചു. ആത്മജ്ഞാനവും മുക്തിയും (Self-Realization): പരമാത്മ സത്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അറിവ് (ജ്ഞാനം) നേടുന്നതിലൂടെ മാത്രമേ മനുഷ്യന് പൂർണ്ണമായ മുക്തി അല്ലെങ്കിൽ മോക്ഷം ലഭിക്കൂ. ജ്ഞാനമാകുന്ന അഗ്നിക്ക് എല്ലാ കർമ്മബീജങ്ങളെയും ഭസ്മീകരിക്കാൻ സാധിക്കും. ബ്രഹ്മജ്ഞാനം നേടുന്ന ഒരാൾ ജീവിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ തന്നെ മുക്തനായി മാറുന്നു (ജീവൻമുക്തി).

ഭഗവദ്ഗീതയിലെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട മനഃശാസ്ത്രപരമായ ശ്ലോകങ്ങളിൽ ഒന്നാണ് . രണ്ടാം അധ്യായമായ സാംഖ്യയോഗത്തിലെ 62, 63 ശ്ലോകങ്ങളിലായാണ് മനുഷ്യ മനസ്സിന്റെ തകർച്ചയുടെ ഘട്ടങ്ങൾ (The Ladder of Fall) ഭഗവാൻ ശ്രീകൃഷ്ണൻ വിവരിക്കുന്നത്. ഒരു ചെറിയ ചിന്ത എങ്ങനെയാണ് മനുഷ്യനെ പൂർണ്ണമായ നാശത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നതെന്ന് ഈ ശ്ലോകങ്ങൾ മനഃശാസ്ത്രപരമായി വിശകലനം ചെയ്യുന്നു. ശ്ലോകങ്ങളും അവയുടെ അർത്ഥവും: ധ്യായതോ വിഷയാൻ പുംസഃ സംഗസ്തേഷൂപജായതേ। സംഗാത് സഞ്ജായതേ കാമഃ കാമാത് ക്രോധോऽഭിജായതേ॥ (2:62) അർത്ഥം: ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങളെക്കുറിച്ച് (ഭൗതികമായ കാര്യങ്ങൾ, സുഖങ്ങൾ) നിരന്തരം ചിന്തിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന മനുഷ്യന് അവയോട് ആസക്തി (അറ്റാച്ച്മെന്റ്) ഉണ്ടാകുന്നു. ഈ ആസക്തിയിൽ നിന്ന് അവ സ്വന്തമാക്കണമെന്ന കാമം (തീവ്രമായ ആഗ്രഹം) ജനിക്കുന്നു. ആഗ്രഹം തടസ്സപ്പെടുമ്പോൾ അതിൽ നിന്ന് ക്രോധം (ദേഷ്യം) ഉണ്ടാകുന്നു. ക്രോധാദ്ഭവതി സമ്മോഹഃ സമ്മോഹാത് സ്മൃതിവിഭ്രമഃ। സ്മൃതിഭ്രംശാദ് ബുദ്ധിനാശോ ബുദ്ധിനാശാത് പ്രണശ്യതി॥ (2:63) അർത്ഥം: ദേഷ്യത്തിൽ നിന്ന് സമ്മോഹം (അവിവേകം/തിരിച്ചറിവില്ലായ്മ) ഉണ്ടാകുന്നു. അവിവേകം കാരണം സ്മൃതിവിഭ്രമം (ഓർമ്മക്കേട്/ശരിതെറ്റുകളെക്കുറിച്ചുള്ള മറവി) സംഭവിക്കുന്നു. ഓർമ്മ നശിക്കുന്നതോടെ ബുദ്ധിനാശം (വിവേചനശക്തി നഷ്ടപ്പെടൽ) സംഭവിക്കുന്നു. ബുദ്ധി നശിക്കുന്നതോടെ മനുഷ്യൻ പൂർണ്ണമായി നശിക്കുന്നു (പ്രണശ്യതി). മനഃശാസ്ത്രപരമായ 8 ഘട്ടങ്ങൾ (The Psychological Chain Reaction): മനുഷ്യന്റെ മനസ്സ് തകർച്ചയിലേക്ക് പോകുന്ന പ്രക്രിയയെ 8 ഘട്ടങ്ങളായി ഇതിൽ തരംതിരിച്ചിരിക്കുന്നു: വിഷയ ധ്യാനം (Continuous Thinking): ഒരു വസ്തുവിനെക്കുറിച്ചോ വ്യക്തിയെക്കുറിച്ചോ മനസ്സിൽ നിരന്തരം ചിന്തിക്കുന്നു. സംഗം (Attachment): ആ ചിന്ത വളർന്ന് അതിനോട് മാനസികമായ ഒരു അടുപ്പമായി മാറുന്നു. കാമം (Desire): അത് എങ്ങനെയെങ്കിലും സ്വന്തമാക്കണം എന്ന തീവ്രമായ ആഗ്രഹമായി രൂപപ്പെടുന്നു. ക്രോധം (Anger): ആ ആഗ്രഹം വിചാരിച്ചതുപോലെ നടക്കാതെ വരുമ്പോൾ മനസ്സിൽ ദേഷ്യവും നിരാശയും നിറയുന്നു. സമ്മോഹം (Delusion): ദേഷ്യം വരുമ്പോൾ മനസ്സിന്റെ ശാന്തത നഷ്ടപ്പെടുകയും, എന്ത് ചെയ്യണം എന്ത് ചെയ്യരുത് എന്നറിയാത്ത അവസ്ഥ വരികയും ചെയ്യുന്നു. സ്മൃതിവിഭ്രമം (Loss of Memory): ഈ അവസ്ഥയിൽ സ്വന്തം മൂല്യങ്ങളെക്കുറിച്ചും, മുൻകാല അനുഭവങ്ങളിൽ നിന്ന് പഠിച്ച പാഠങ്ങളെക്കുറിച്ചും മനുഷ്യൻ മറന്നുപോകുന്നു. ബുദ്ധിനാശം (Loss of Intellect): ശരിയും തെറ്റും തിരിച്ചറിയാനുള്ള വിവേചനശക്തി (Discrimination power) പൂർണ്ണമായും നഷ്ടപ്പെടുന്നു. പ്രണശ്യതി (Total Ruin): ബുദ്ധി നശിക്കുന്നതോടെ മനുഷ്യൻ തെറ്റായ തീരുമാനങ്ങൾ എടുക്കുകയും മാനസികമായും സാമൂഹികമായും തകരുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇന്നത്തെ കാലത്തെ പ്രസക്തി: ആധുനിക മനഃശാസ്ത്രത്തിൽ പറയുന്ന ഡിപ്രഷൻ (Depression), ആങ്സൈറ്റി (Anxiety), അഡിക്ഷൻ (Addiction) തുടങ്ങിയ പല പ്രശ്നങ്ങളുടെയും അടിസ്ഥാന കാരണം ഭഗവദ്ഗീത നൂറ്റാണ്ടുകൾക്ക് മുൻപ് ഈ രണ്ട് ശ്ലോകങ്ങളിലൂടെ വ്യക്തമാക്കിയിട്ടുണ്ട്. ബാഹ്യമായ കാര്യങ്ങളിൽ അമിതമായി മനസ്സ് അർപ്പിക്കുന്നതാണ് എല്ലാ മാനസിക സമ്മർദ്ദങ്ങൾക്കും കാരണം എന്ന് ഈ ശ്ലോകം നമ്മെ ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു. ഭഗവദ്ഗീതയിലെ ഇതുപോലെയുള്ള മറ്റ് മനഃശാസ്ത്രപരമായ ശ്ലോകങ്ങൾ. മനസ്സിനെ നിയന്ത്രിക്കാനും മാനസിക സമ്മർദ്ദങ്ങളെ അതിജീവിക്കാനും ഭഗവദ്ഗീത നൽകുന്ന മികച്ച മനഃശാസ്ത്രപരമായ ശ്ലോകങ്ങളും അവയുടെ പ്രായോഗിക പരിഹാരങ്ങളും താഴെ വിവരിക്കുന്നു. മുൻപ് സൂചിപ്പിച്ച തകർച്ചയുടെ ഘട്ടങ്ങളിൽ (Ladder of Fall) നിന്ന് രക്ഷപ്പെടാൻ ഗീത പ്രധാനമായും രണ്ട് വഴികളാണ് നിർദ്ദേശിക്കുന്നത്: മനസ്സിനെ നിയന്ത്രിക്കുക, വിവേചനശക്തി (Intellect) വളർത്തുക. 1. മനസ്സിനെ എങ്ങനെ നിയന്ത്രിക്കാം? (Mind Control) മനസ്സ് ഒരു കുരങ്ങനെപ്പോലെയാണെന്നും അതിനെ എളുപ്പം നിയന്ത്രിക്കാൻ കഴിയില്ലെന്നും അർജ്ജുനൻ ഭയപ്പെടുമ്പോൾ, ശ്രീകൃഷ്ണൻ നൽകുന്ന മനഃശാസ്ത്രപരമായ മറുപടി ആറാം അധ്യായത്തിലുണ്ട്: അസംശയം മഹാബാഹോ മനോ ദുർനിഗ്രഹം ചലം। അഭ്യാസേന തു കൗന്തേയ വൈരാഗ്യേണ ച ഗൃഹ്യതേ॥ (6:35) അർത്ഥം: ഹേ അർജ്ജുനാ, മനസ്സ് ചഞ്ചലമാണെന്നതിലും അതിനെ നിയന്ത്രിക്കാൻ ബുദ്ധിമുട്ടാണെന്നതിലും യാതൊരു സംശയവുമില്ല. എന്നാൽ 'അഭ്യാസം' (Continuous Practice) കൊണ്ടും 'വൈരാഗ്യം' (Detachment) കൊണ്ടും അതിനെ വരുതിയിലാക്കാൻ സാധിക്കും. മനഃശാസ്ത്രപരമായ പരിഹാരം: അഭ്യാസം (Practice): മനസ്സ് തെറ്റായ ചിന്തകളിലേക്ക് പോകുമ്പോൾ അതിനെ വീണ്ടും വീണ്ടും ലക്ഷ്യത്തിലേക്ക് തിരികെ കൊണ്ടുവരുന്ന പരിശീലനം (ഉദാഹരണത്തിന്: മെഡിറ്റേഷൻ, കോൺസെൻട്രേഷൻ പ്രകൃതിയിലുള്ള വ്യായാമങ്ങൾ). വൈരാഗ്യം (Detachment): എല്ലാ കാര്യങ്ങളിലും അമിതമായ ആസക്തി ഒഴിവാക്കുക. കാര്യങ്ങളെ വസ്തുനിഷ്ഠമായി കാണാൻ ശീലിക്കുക. 2. മനസ്സ് നിങ്ങളുടെ മിത്രവും ശത്രുവുമാണ് (Mind as your Friend or Enemy) നമ്മുടെ വിജയവും പരാജയവും നിശ്ചയിക്കുന്നത് മറ്റുള്ളവരല്ല, നമ്മുടെ സ്വന്തം മനസ്സാണെന്ന് ഈ ശ്ലോകം വ്യക്തമാക്കുന്നു: ഉദ്ധരേദാത്മനാത്മാനം നാത്മാനമവസാദയേത്। ആത്മൈവ ഹ്യാത്മനോ ബന്ധുരാത്മൈവ രിപുരാത്മനഃ॥ (6:5) അർത്ഥം: സ്വന്തം മനസ്സിനെക്കൊണ്ട് സ്വയം ഉദ്ധരിക്കണം; ഒരിക്കലും മനസ്സിനെ തളർത്തരുത്. കാരണം, സ്വന്തം മനസ്സ് തന്നെയാണ് തന്റെ മിത്രം, മനസ്സ് തന്നെയാണ് തന്റെ ശത്രുവും. മനഃശാസ്ത്രപരമായ പരിഹാരം: Self-Motivation: ബാഹ്യമായ പ്രശംസകൾക്കോ പിന്തുണക്കോ കാത്തുനിൽക്കാതെ, സ്വയം പോസിറ്റീവായി ചിന്തിക്കാൻ പഠിക്കുക. മനസ്സിന് മേൽ നിയന്ത്രണമുള്ളവർക്ക് അത് മിത്രമായി പ്രവർത്തിക്കും, നിയന്ത്രണമില്ലാത്തവർക്ക് അത് സ്വയം നശിപ്പിക്കുന്ന ശത്രുവായി മാറും (Self-sabotage). 3. സ്ഥിരപ്രജ്ഞത: മാനസിക സമനില കാത്തുസൂക്ഷിക്കൽ (Equanimity) ആധുനിക കാലത്ത് ആളുകൾക്ക് പെട്ടെന്ന് ദേഷ്യം വരാനും ഡിപ്രഷനിലേക്ക് പോകാനും കാരണം സാഹചര്യങ്ങൾക്ക് അനുസരിച്ച് മനസ്സ് മാറുന്നതാണ്. ഇതിനുള്ള പരിഹാരമാണ് 'സ്ഥിരപ്രജ്ഞത': ദുഃഖേഷ്വനുദ്വിഗ്നമനാഃ സുഖേഷു വിഗതസ്പൃഹഃ। വീതരാഗഭയക്രോധഃ സ്ഥിതധീർമുനിരുച്യതേ॥ (2:56) അർത്ഥം: ദുഃഖങ്ങൾ വരുമ്പോൾ ഉത്കണ്ഠപ്പെടാതിരിക്കുകയും, സുഖങ്ങളിൽ അമിതമായ ആഹ്ലാദമോ ആസക്തിയോ ഇല്ലാതിരിക്കുകയും, രാഗം (അമിത ആകർഷണം), ഭയം, ക്രോധം (ദേഷ്യം) എന്നിവയിൽ നിന്ന് മുക്തനാവുകയും ചെയ്തവനാണ് സ്ഥിരബുദ്ധിയുള്ളവൻ (സ്ഥിരപ്രജ്ഞൻ). മനഃശാസ്ത്രപരമായ പരിഹാരം: ജീവിതത്തിലെ ഉയർച്ച താഴ്ചകളെ ഒരുപോലെ നേരിടാനുള്ള Emotional Resilience (മാനസിക പ്രതിരോധശേഷി) വളർത്തിയെടുക്കുക. സുഖവും ദുഃഖവും താല്ക്കാലികമാണെന്ന് തിരിച്ചറിയുക. 4. കർമ്മഫലത്തിലുള്ള ആസക്തി ഒഴിവാക്കുക (Stress Management) മനഃശാസ്ത്രപരമായി നോക്കിയാൽ മനുഷ്യന്റെ ഭൂരിഭാഗം സമ്മർദ്ദങ്ങൾക്കും (Stress) കാരണം "ഞാൻ വിചാരിച്ചതുപോലെ കാര്യങ്ങൾ നടക്കുമോ? പരീക്ഷ ജയിക്കുമോ? ജോലി കിട്ടുമോ?" എന്ന ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള ആശങ്കയാണ്. ഇതിനുള്ള ശാശ്വത പരിഹാരമാണ് ഗീതയിലെ ഏറ്റവും പ്രശസ്തമായ ശ്ലോകം: കർമണ്യേവാധികാരസ്തേ മാ ഫലേഷു കദാചന। മാ കർമഫലഹേതുർഭൂർമാ തേ സംഗോऽസ്ത്വകർമണി॥ (2:47) അർത്ഥം: നിനക്ക് കർമ്മം ചെയ്യാൻ മാത്രമേ അധികാരമുള്ളൂ, അതിന്റെ ഫലത്തിൽ ഒരിക്കലുമില്ല. കർമ്മഫലത്തെ ആഗ്രഹിച്ചു കൊണ്ട് കർമ്മം ചെയ്യരുത്; അതുപോലെ കർമ്മം ചെയ്യാതിരിക്കാനും (അലസത) നിനക്ക് തോന്നരുത്. മനഃശാസ്ത്രപരമായ പരിഹാരം: Focus on the Process, not the Outcome: ഫലത്തെക്കുറിച്ച് ആകുലപ്പെട്ട് സമയം കളയാതെ, നിലവിൽ ചെയ്യാനുള്ള കാര്യങ്ങളിൽ (Present moment) 100% ശ്രദ്ധ നൽകുക. ഇത് ഉത്കണ്ഠ (Anxiety) പൂർണ്ണമായും ഇല്ലാതാക്കും. ഉപസംഹാരം ഗീത മുന്നോട്ട് വെക്കുന്ന മനഃശാസ്ത്രം എന്നത് വളരെ ലളിതമാണ്: "സാഹചര്യങ്ങളെ നിയന്ത്രിക്കാൻ നമുക്ക് കഴിയില്ല, എന്നാൽ സാഹചര്യങ്ങളോടുള്ള നമ്മുടെ മനസ്സിന്റെ പ്രതികരണത്തെ (Response) നിയന്ത്രിക്കാൻ നമുക്ക് സാധിക്കും."

വേദാന്തത്തിൽ ലൗകിക ജീവിതത്തെയും ആത്മീയ ചിന്തയെയും വേർതിരിച്ചു കാണിക്കാൻ ഉപയോഗിക്കുന്ന മനോഹരമായ ഒരു തത്ത്വചിന്തയാണിത്. "ഉണ്ണാനായി ഇരിക്കുക" (ഭക്ഷണം കഴിക്കാൻ വേണ്ടി മാത്രം ജീവിക്കുക), "ഇരിക്കാനായി ഉണ്ണുക" (ജീവൻ നിലനിർത്താനും ഉന്നതമായ ലക്ഷ്യങ്ങൾ നേടാനും വേണ്ടി മാത്രം ആഹാരം കഴിക്കുക) എന്നീ രണ്ട് ശീലങ്ങളെയാണ് ഇത് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്. ഈ രണ്ട് ആശയങ്ങളെ വേദാന്ത ചിന്തയനുസരിച്ച് താഴെ പറയും വിധം വിശദീകരിക്കാം: 1. ഉണ്ണാനായി ഇരിക്കുക (ഭോഗാസക്തി / താമസ-രാജസ ഭാവം) ആശയവിനിമയം: ഇതിന്റെ അർത്ഥം ഭക്ഷണം കഴിക്കാൻ വേണ്ടി മാത്രം ജീവിക്കുക എന്നതാണ്. ഇവിടെ മനുഷ്യൻ ഇന്ദ്രിയ സുഖങ്ങൾക്ക് (പ്രത്യേകിച്ച് നാവിൻ്റെ രുചിക്ക്) അടിമപ്പെടുന്നു. വേദാന്ത വീക്ഷണം: ആഹാരത്തെ ഒരു ഉപാധിയായല്ല, മറിച്ച് ജീവിതത്തിന്റെ ആത്യന്തിക ലക്ഷ്യമായാണ് ഇത്തരക്കാർ കാണുന്നത്. ഇത് ഭൗതികമായ ആഗ്രഹങ്ങളിലും (ഭോഗം) അജ്ഞതയിലും മുഴുകിയിരിക്കുന്ന താമസിക അല്ലെങ്കിൽ രാജസിക പ്രകൃതത്തെ കാണിക്കുന്നു. ഇത് മനുഷ്യനെ ലൗകിക ബന്ധങ്ങളിൽ കൂടുതൽ തളച്ചിടുന്നു. 2. ഇരിക്കാനായി ഉണ്ണുക (ആത്മീയ സാധന / സാത്വിക ഭാവം) ആശയവിനിമയം: ഇതിന്റെ അർത്ഥം ഈ ഭൂമിയിൽ (ശരീരത്തോടെ) ഇരിക്കാൻ (ജീവിക്കാൻ) വേണ്ടി മാത്രം ആഹാരം കഴിക്കുക എന്നതാണ്. വേദാന്ത വീക്ഷണം: ഭഗവദ്ഗീതയിലും ഉപനിഷത്തുകളിലും പറയുന്ന സാത്വിക ആഹാരരീതിയാണിത്. ശരീരം എന്നത് ആത്മാവിന് സഞ്ചരിക്കാനും ഈശ്വരസാക്ഷാത്കാരം നേടാനുമുള്ള ഒരു മാധ്യമം (ക്ഷേത്രം) മാത്രമാണ്. ആ മാധ്യമം തകരാതെ നിലനിർത്താൻ ആവശ്യമായ ഇന്ധനം മാത്രമാണ് ആഹാരം. യോഗ സാധനയ്ക്കും ധ്യാനത്തിനും തടസ്സമാകാത്ത രീതിയിൽ മിതാഹാരം കഴിക്കുന്നതിനെയാണ് വേദാന്തം പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നത്. ഉപനിഷദ് ചിന്തകളിലെ ആഹാരം ഛാന്ദോഗ്യോപനിഷത്ത് അനുസരിച്ച്, "അന്നമയം ഹി സൗമ്യ മനഃ" — അതായത് നമ്മൾ കഴിക്കുന്ന ആഹാരത്തിന്റെ സൂക്ഷ്മരൂപമാണ് നമ്മുടെ മനസ്സായി മാറുന്നത്. തെറ്റായ ചിന്തയോടെ ഉണ്ണാനായി ഇരുന്നാൽ മനസ്സ് ചഞ്ചലമാകും. ആത്മീയ ലക്ഷ്യത്തോടെ ഇരിക്കാനായി ഉണ്ണുമ്പോൾ മനസ്സ് ശുദ്ധമാവുകയും (ആഹാരശുദ്ധി), അത് ബുദ്ധിയെ ഉണർത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. ചുരുക്കത്തിൽ, കേവലം ശരീര സുഖങ്ങൾക്കായി ജീവിക്കാതെ, ഉന്നതമായ ആത്മീയ ചിന്തകൾക്കും ലോകസേവനത്തിനുമായി ശരീരം നിലനിർത്താൻ മാത്രം ആഹാരം കഴിക്കുക എന്നതാണ് വേദാന്തം നൽകുന്ന സന്ദേശം. ഭഗവദ്ഗീതയിലെ മിതാഹാര സങ്കല്പത്തെക്കുറിച്ചും ഭക്ഷണത്തിന്റെ മൂന്ന് ഗുണങ്ങളെക്കുറിച്ചും (സാത്വികം, രാജസികം, താമസികം) വേദാന്തം വ്യക്തമായി പ്രതിപാദിക്കുന്നുണ്ട്. നാം കഴിക്കുന്ന ആഹാരം നമ്മുടെ ശരീരത്തെ മാത്രമല്ല, ചിന്തകളെയും മനസ്സിനെയും എങ്ങനെ സ്വാധീനിക്കുന്നു എന്ന് താഴെ പറയുന്ന രീതിയിൽ മനസ്സിലാക്കാം: 1. ഭഗവദ്ഗീതയിലെ മിതാഹാരം (യുക്താഹാരം) ഭഗവദ്ഗീത ആറാം അധ്യായത്തിലെ (ആത്മസംയമയോഗം) 16, 17 ശ്ലോകങ്ങളിൽ ഭഗവാൻ ശ്രീകൃഷ്ണൻ അർജുനനോട് പറയുന്നത് ഇപ്രകാരമാണ്: "നാത്യശ്നതസ്തു യോഗോऽസ്തി ന ചൈകാന്തമനശ്നതഃ..." കൂടുതൽ കഴിക്കുന്നവനും: അളവിൽ കൂടുതൽ ആഹാരം കഴിക്കുന്നവന് യോഗം (ധ്യാനം/ആത്മീയത) സാധ്യമല്ല. ഒന്നും കഴിക്കാത്തവനും: പട്ടിണി കിടന്ന് ശരീരം തളർത്തുന്നവനും ആത്മീയ സാധന സാധ്യമല്ല. യുക്താഹാരം: ആഹാരം, വിഹാരം (വിനോദം), ഉറക്കം, ഉണർവ് എന്നിവയിൽ കൃത്യമായ മിതത്വം (സന്തുലിതാവസ്ഥ) പാലിക്കുന്നവന് മാത്രമേ ജീവിതത്തിലെ ദുഃഖങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കാൻ സാധിക്കൂ. ഇതാണ് യഥാർത്ഥ യോഗം. 2. ഭക്ഷണത്തിന്റെ മൂന്ന് ഗുണങ്ങൾ (ഭഗവദ്ഗീത - അധ്യായം 17) നാം കഴിക്കുന്ന ആഹാരത്തിന്റെ സ്വഭാവം അനുസരിച്ച് മനസ്സിന്റെ ഭാവങ്ങളും മാറുന്നു. ഇതിനെ മൂന്നായി തിരിച്ചിരിക്കുന്നു: സാത്വിക ആഹാരം (Sattvic Food): സ്വഭാവം: ആയുസ്സ്, ബുദ്ധി, ബലം, ആരോഗ്യം, സുഖം, പ്രീതി എന്നിവ വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നവ. അധികം എരിവോ പുളിയോ ഇല്ലാത്ത, എണ്ണമയം കുറഞ്ഞ, പുതിയതും സ്വാഭാവികവുമായ ഭക്ഷണങ്ങൾ (പഴങ്ങൾ, പച്ചക്കറികൾ, ധാന്യങ്ങൾ, പാൽ). ഫലം: മനസ്സിന് ശാന്തിയും ശുദ്ധിയും നൽകുന്നു. "ഇരിക്കാനായി ഉണ്ണുന്നവർ" ഇത്തരം ഭക്ഷണമാണ് തിരഞ്ഞെടുക്കുക. രാജസിക ആഹാരം (Rajasic Food): സ്വഭാവം: അതിയായ കയ്പ്പ്, പുളി, ഉപ്പ്, ചൂട്, എരിവ്, വരൾച്ച എന്നിവയുള്ള ഭക്ഷണങ്ങൾ. ഫലം: ഇവ മനുഷ്യനിൽ കാമം, ക്രോധം, അമിതമായ ആഗ്രഹങ്ങൾ, ചഞ്ചലത എന്നിവ ഉണ്ടാക്കുന്നു. ഇത് ദുഃഖത്തിലേക്കും രോഗങ്ങളിലേക്കും നയിക്കും. താമസിക ആഹാരം (Tamasic Food): സ്വഭാവം: പാകം ചെയ്ത് മൂന്ന് മണിക്കൂർ കഴിഞ്ഞത്, തണുത്തത്, ദുർഗന്ധമുള്ളത്, പഴകിയത്, മദ്യം, മയക്കുമരുന്ന് തുടങ്ങിയവ. ഫലം: ഇത് മനുഷ്യനിൽ അലസത, ഉറക്കം, ഭയം, അജ്ഞത, ബുദ്ധിഹീനത എന്നിവ നിറയ്ക്കുന്നു. "ഉണ്ണാനായി ഇരിക്കുന്നവർ" പലപ്പോഴും ഇത്തരം ലഹരികളിലേക്കും അമിതഭോഗത്തിലേക്കും വീണുപോകുന്നു. ചുരുക്കത്തിൽ, ശരീരം ഈശ്വരൻ തന്ന ഒരു വാഹനം മാത്രമാണെന്നും, അതിനെ ലക്ഷ്യസ്ഥാനത്ത് (ആത്മസാക്ഷാത്കാരത്തിൽ) എത്തിക്കാൻ സാത്വികമായ ഇന്ധനം (ആഹാരം) മിതമായി മാത്രമേ ഉപയോഗിക്കാവൂ എന്നുമാണ് വേദാന്ത ചിന്തകൾ നമ്മെ പഠിപ്പിക്കുന്നത്. ഇതുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് ഛാന്ദോഗ്യോപനിഷത്തിലെ "അന്നമയം ഹി സൗമ്യ മനഃ" (മനസ്സും ഭക്ഷണവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം). ഛാന്ദോഗ്യോപനിഷത്തിലെ ആറാമത്തെ അധ്യായത്തിൽ ഉദ്ദാലക മഹർഷി മകനായ ശ്വേതകേതുവിന് നൽകുന്ന ഉപദേശങ്ങളിലാണ് മനസ്സിന്റെയും ആഹാരത്തിന്റെയും ബന്ധത്തെക്കുറിച്ച് വ്യക്തമാക്കുന്നത്. മഹർഷി പറയുന്നു: "അന്നമയം ഹി സൗമ്യ മനഃ" (അല്ലയോ സൌമ്യനായ പുത്രാ, മനുഷ്യന്റെ മനസ്സ് അവൻ കഴിക്കുന്ന അന്നത്താൽ (ആഹാരത്താൽ) നിർമ്മിതമാണ്). വേദാന്ത ശാസ്ത്രപ്രകാരം നമ്മൾ കഴിക്കുന്ന ആഹാരം വെറുതെ ദഹിച്ചു പോവുക മാത്രമല്ല ചെയ്യുന്നത്. അത് ശരീരത്തിൽ മൂന്ന് രൂപങ്ങളായി മാറുന്നു: ആഹാരത്തിന്റെ മൂന്ന് അവസ്ഥകൾ സ്ഥൂല രൂപം (Gross Part): ആഹാരത്തിന്റെ ഏറ്റവും കട്ടിയുള്ള ഭാഗം ദഹിക്കാതെ മലമായി ശരീരത്തിൽ നിന്ന് പുറന്തള്ളപ്പെടുന്നു. മധ്യ രൂപം (Middle Part): ആഹാരത്തിന്റെ ദഹിച്ച സത്ത ശരീരത്തിലെ മാംസവും രക്തവും അസ്ഥികളുമായി മാറി ശരീരത്തെ നിലനിർത്തുന്നു. സൂക്ഷ്മ രൂപം (Subtle Part): ആഹാരത്തിന്റെ ഏറ്റവും മനോഹരവും സൂക്ഷ്മവുമായ ഊർജ്ജം മുകളിലേക്ക് ഉയർന്ന് നമ്മുടെ മനസ്സും ചിന്തകളുമായി മാറുന്നു. ഇത് മനസ്സിലാക്കാൻ ഉദ്ദാലക മഹർഷി ഒരു മനോഹരമായ ഉദാഹരണം നൽകുന്നുണ്ട്: തൈര് കടയുമ്പോൾ അതിന്റെ ഏറ്റവും സൂക്ഷ്മമായ ഭാഗം മുകളിലേക്ക് പൊന്തിവന്ന് നെയ്യ് ആകുന്നത് പോലെ, നാം കഴിക്കുന്ന ആഹാരത്തിന്റെ ഏറ്റവും സൂക്ഷ്മമായ ഭാഗം മുകളിലേക്ക് ഉയർന്ന് മനസ്സായി മാറുന്നു. ഇതിന്റെ പ്രായോഗിക വശം (ആഹാരശുദ്ധി) അതുകൊണ്ടാണ് വേദാന്തത്തിൽ **"ആഹാരശുദ്ധി"**ക്ക് ഇത്രയധികം പ്രാധാന്യം നൽകുന്നത്. നമ്മൾ അശുദ്ധമായ മാർഗ്ഗത്തിലൂടെ സമ്പാദിച്ചതോ, ദേഷ്യത്തോടെയോ വിഷാദത്തോടെയോ പാകം ചെയ്തതോ ആയ ഭക്ഷണം കഴിച്ചാൽ നമ്മുടെ മനസ്സും അസ്വസ്ഥമാകും. നേരെമറിച്ച്, ഈശ്വരചിന്തയോടെ പാകം ചെയ്ത സാത്വിക ആഹാരം കഴിക്കുമ്പോൾ മനസ്സ് ശാന്തമാവുകയും ബുദ്ധി ഉണരുകയും ചെയ്യുന്നു. ചുരുക്കത്തിൽ, നമ്മൾ എന്താണോ കഴിക്കുന്നത്, അത് തന്നെയാണ് നമ്മുടെ ചിന്തകളായി പുറത്തുവരുന്നത്.

ശ്രീമദ് ഭാഗവതം പത്താം സ്കന്ധം, അറുപതാം അധ്യായത്തിലെ 45-ാമത്തെ ശ്ലോകം (10.60.45) ഭഗവാൻ ശ്രീകൃഷ്ണനും രുക്മിണി ദേവിയും തമ്മിലുള്ള സംവാദത്തിലെ വളരെ പ്രശസ്തമായ ഒരു ഭാഗമാണ്. ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ പരിഹാസപൂർവ്വമായ വാക്കുകൾക്ക് മറുപടിയായി ഭക്തിയുടെയും ആത്മജ്ഞാനത്തിന്റെയും ആഴം വെളിപ്പെടുത്തുന്ന ശ്ലോകമാണിത്. മൂല ശ്ലോകം ത്വക്-ശ്മശ്രു-രോമ-നഖ-കേശ-പിനദ്ധം അന്തർ മാംസാസ്ഥി-രക്ത-കൃമി-വിട്-കഫ-പിത്ത-വാതം ജീവക്-ചാവം ഭജതി കാന്ത-മതിർ വിമൂഢാ യാ തേ പദാബ്ജ-മകരന്ദം അജിഘ്രതീ സ്ത്രീ ॥ 45 ॥ മലയാളം അർത്ഥം നിങ്ങളുടെ പാദപത്മങ്ങളിലെ തേനിന്റെ സുഗന്ധം ആസ്വദിക്കാൻ കഴിയാത്ത സ്ത്രീ പൂർണ്ണമായും മോഹവലയത്തിലാണ് (അറിവില്ലാത്തവളാണ്). അങ്ങനെയുള്ളവൾ ചർമ്മം, മീശ, രോമം, നഖം, തലമുടി എന്നിവയാൽ മൂടിയതും; ഉള്ളിൽ മാംസം, അസ്ഥി, രക്തം, കൃമികൾ, വിസർജ്ജ്യം, കഫം, പിത്തം, വായു എന്നിവ നിറഞ്ഞതുമായ ഒരു 'ജീവിക്കുന്ന ശവത്തെ' (മർത്യനായ മനുഷ്യനെ) തന്റെ ഭർത്താവോ കാമുകനോ ആയി സ്വീകരിച്ച് ആരാധിക്കുന്നു. സന്ദർഭവും തത്ത്വവും പശ്ചാത്തലം: ഭഗവാൻ ശ്രീകൃഷ്ണൻ രുക്മിണി ദേവിയെ പരിഹസിച്ചുകൊണ്ട് തനിക്കല്ല, തന്നെക്കാൾ യോഗ്യരായ മറ്റ് രാജാക്കന്മാർക്ക് നിന്നെ വിവാഹം കഴിക്കാമായിരുന്നു എന്ന് പറയുന്നു. ഇതിന് മറുപടിയായി രുക്മിണി ദേവി ഭഗവാന്റെ പരമാത്മ സ്വരൂപത്തെ വാഴ്ത്തുകയാണ് ഇവിടെ ചെയ്യുന്നത്. തത്ത്വം: ഭൗതികമായ ശരീരത്തിന്റെ നശ്വരതയെയും അശുദ്ധിയെയും കുറിച്ച് ഈ ശ്ലോകം ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു. ഭഗവാന്റെ പാദാരവിന്ദങ്ങളിൽ ശരണം പ്രാപിക്കാതെ ലൗകിക സുഖങ്ങളിലും നശ്വരമായ ശരീരങ്ങളിലും ആകൃഷ്ടരാകുന്നവർ യഥാർത്ഥത്തിൽ ഒരു ശവത്തെയാണ് കെട്ടിപ്പുണരുന്നതെന്ന ആത്മീയ സത്യം രുക്മിണി ദേവി വ്യക്തമാക്കുന്നു.

'അഹിംസ പരമോ ധർമ്മഃ' (അഹിംസയാണ് പരമമായ ധർമ്മം) എന്ന തത്വവും, മൃഗബലി ഉൾപ്പെടുന്ന യാഗങ്ങളും ഒരേ വേദസംസ്കാരത്തിൽ എങ്ങനെ ഒരുമിച്ച് പോകുന്നു എന്നത് വളരെ ആഴത്തിലുള്ള ഒരു തത്ത്വചിന്താപരമായ ചോദ്യമാണ്. ഇതിനെ ഹൈന്ദവ ദർശനങ്ങൾ, പ്രത്യേകിച്ച് മീമാംസ ശാസ്ത്രവും ഉപനിഷത്തുകളും, പ്രധാനമായും മൂന്ന് തലങ്ങളിൽ വിശദീകരിക്കുന്നു: 1. കർമ്മവും ലൗകിക പരിണാമവും വേദങ്ങൾ ഒരു വ്യക്തിയുടെ ആത്മീയ വളർച്ചയ്ക്ക് വിവിധ ഘട്ടങ്ങൾ നിശ്ചയിച്ചിട്ടുണ്ട്. കർമ്മകാണ്ഡം: വേദങ്ങളുടെ ആദ്യഭാഗങ്ങളിൽ (സംഹിതകൾ, ബ്രാഹ്മണങ്ങൾ) മനുഷ്യന്റെ ഭൗതികമായ ആഗ്രഹങ്ങൾ സാധിക്കാനും പ്രകൃതിശക്തികളെ പ്രീതിപ്പെടുത്താനുമുള്ള യാഗങ്ങളെക്കുറിച്ച് പറയുന്നു. ആദിമകാലത്ത് മനുഷ്യന്റെ ഹിംസാത്മകമായ പ്രവൃത്തിയെ പൂർണ്ണമായി തടയുന്നതിന് പകരം, അതിനെ കർശനമായ നിയമങ്ങൾക്കുള്ളിൽ കൊണ്ടുവന്ന് നിയന്ത്രിക്കാനാണ് യാഗങ്ങൾ ശ്രമിച്ചത്. ജ്ഞാനകാണ്ഡം: വേദങ്ങളുടെ അവസാനഭാഗമായ ഉപനിഷത്തുകളിൽ എത്തുമ്പോൾ ബാഹ്യമായ യാഗങ്ങൾക്ക് പകരം 'ആന്തരിക യാഗങ്ങൾക്കാണ്' (ധ്യാനം, ആത്മജ്ഞാനം) പ്രാധാന്യം നൽകുന്നത്. ഇവിടെയാണ് അഹിംസ പരമമായ ധർമ്മമായി പൂർണ്ണമായും പ്രഖ്യാപിക്കപ്പെടുന്നത്. 2. ആത്മീയമായ അർത്ഥം (Symbolic/Spiritual Meaning) യാഗങ്ങളിലെ 'ബലി' എന്നതിന് പ്രതീകാത്മകമായ അർത്ഥങ്ങളുണ്ട്. മൃഗബലി എന്നാൽ പശുവിനെയോ ആടിനെയോ കൊല്ലുക മാത്രമല്ല: മനുഷ്യനിലുള്ള മൃഗീയമായ സ്വഭാവങ്ങളെ (കാമം, ക്രോധം, ലോഭം, മോഹം, മദം, മാത്സര്യം) ഈശ്വരന് സമർപ്പിച്ച് ഇല്ലാതാക്കുക എന്നതാണ് യഥാർത്ഥ 'ബലി'. 'അധ്വരഃ' എന്നാണ് യാഗത്തിന്റെ മറ്റൊരു പേര്. 'ധ്വര്' എന്നാൽ ഹിംസ, 'അധ്വര്' എന്നാൽ ഹിംസയില്ലാത്തത് എന്നാണ് അർത്ഥം. അതുകൊണ്ട് യഥാർത്ഥ വേദ തത്ത്വപ്രകാരം യാഗങ്ങൾ ഹിംസയെ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നില്ല. 3. വൈദിക ഹിംസ അഹിംസയായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്ന തത്വം ഭാരതീയ ദർശനങ്ങളിൽ 'വൈദിക ഹിംസ'യെ സാധാരണ ഹിംസയായി കാണുന്നില്ല. അതിന് മീമാംസകർ നൽകുന്ന ന്യായീകരണം ഇതാണ്: സൃഷ്ടിയുടെ ക്രമം: പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ നിലനിൽപ്പിനായി ചില നിയമങ്ങൾ ആവശ്യമാണ്. ഒരു ഡോക്ടർ രോഗിയെ രക്ഷിക്കാൻ ശസ്ത്രക്രിയ നടത്തുമ്പോൾ ശരീരം മുറിക്കുന്നത് ഹിംസയായി കാണാൻ കഴിയില്ല. അതുപോലെ, സമഷ്ടിയുടെ (പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ) നന്മയ്ക്കായി വേദവിധിപ്രകാരം ചെയ്യുന്ന കർമ്മങ്ങൾ പാപമായി കണക്കാക്കില്ല. യാഗത്തിൽ ബലി നൽകപ്പെടുന്ന ജീവന് ഉയർന്ന ഒരു ആത്മീയ തലത്തിലേക്ക് (സദ്ഗതിയിലേക്ക്) പോകാൻ അത് കാരണമാകുന്നു എന്നും വിശ്വസിക്കപ്പെടുന്നു. ചുരുക്കത്തിൽ: വേദങ്ങൾ മനുഷ്യനെ പെട്ടെന്ന് ഒരു ദിവസം കൊണ്ട് പൂർണ്ണ അഹിംസാവ്രതക്കാരനാക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നില്ല. പകരം, അവന്റെ ലൗകിക ആഗ്രഹങ്ങളെ യാഗങ്ങളിലൂടെ നിയന്ത്രിക്കുകയും, പിന്നീട് ഉപനിഷത്തുകളിലെ ജ്ഞാനത്തിലൂടെ 'അഹിംസ പരമോ ധർമ്മഃ' എന്ന പരമമായ സത്യത്തിലേക്ക് അവനെ നയിക്കുകയുമാണ് ചെയ്യുന്നത്. ഭാരതീയ ചിന്താധാരയിൽ മൃഗബലിയിൽ നിന്ന് പൂർണ്ണമായ അഹിംസയിലേക്കുള്ള മാറ്റം വളരെ വലിയൊരു ആത്മീയ വിപ്ലവമായിരുന്നു. ഉപനിഷത്തുകൾ ഇതിന് എങ്ങനെയാണ് അടിത്തറയിട്ടതെന്നും, പിൽക്കാലത്ത് ചരിത്രപരമായി ഈ മാറ്റം എങ്ങനെയാണ് സംഭവിച്ചതെന്നും താഴെ വിവരിക്കുന്നു: 1. ഉപനിഷത്തുകളുടെ നിലപാട് (The Upanishadic Perspective) വേദങ്ങളുടെ അവസാന ഭാഗമായ ഉപനിഷത്തുകൾ ബാഹ്യമായ ആചാരങ്ങൾക്കും മൃഗബലിക്കും എതിരായി ശക്തമായ നിലപാടാണ് സ്വീകരിച്ചത്. യജ്ഞങ്ങളെ തകർന്ന തോണികളോട് ഉപമിച്ചു: മുണ്ടകോപനിഷത്തിൽ (Mundaka Upanishad) പറയുന്നത്, മൃഗബലി ഉൾപ്പെടെയുള്ള ബാഹ്യമായ യാഗങ്ങൾ 'അദൃഢങ്ങളായ (തകർന്ന) തോണികൾ' പോലെയാണ് എന്നാണ്. ഇവയിലൂടെ സംസാരസാഗരം കടക്കാനോ മോക്ഷം നേടാനോ കഴിയില്ല എന്ന് ഉപനിഷത്ത് വ്യക്തമാക്കുന്നു. ആന്തരിക യജ്ഞം (Internalization of Rituals): ബാഹ്യമായി മൃഗങ്ങളെ അറുക്കുന്നതിന് പകരം, മനുഷ്യൻ തന്റെ ഉള്ളിലെ അഹങ്കാരം, കാമം, ക്രോധം തുടങ്ങിയ മൃഗീയ വികാരങ്ങളെ ബലി കഴിക്കണമെന്ന് ഉപനിഷത്തുകൾ പഠിപ്പിച്ചു. പ്രാണായാമവും ധ്യാനവുമാണ് യഥാർത്ഥ യാഗങ്ങൾ എന്ന് അവ സമർത്ഥിച്ചു. സർവ്വാത്മഭാവം: എല്ലാ ജീവജാലങ്ങളിലും ഒരേ ആത്മാവ് തന്നെയാണ് കുടികൊള്ളുന്നത് (തത്ത്വമസി, അഹം ബ്രഹ്മാസ്മി) എന്ന തത്വം ഉപനിഷത്തുകൾ മുന്നോട്ടുവെച്ചു. മറ്റൊരു ജീവിയെ ഹിംസിക്കുന്നത് സ്വന്തം ആത്മാവിനെത്തന്നെ ഹിംസിക്കുന്നതിന് തുല്യമാണെന്ന ചിന്ത ഇതിലൂടെ വളർന്നുവന്നു. 2. ചരിത്രപരമായ മാറ്റങ്ങളും അഹിംസയുടെ വളർച്ചയും (Historical Shift) ചരിത്രപരമായി ബി.സി.ഇ. ആറാം നൂറ്റാണ്ടോടെയാണ് (6th Century BCE) ഭാരതത്തിൽ അഹിംസയ്ക്ക് സാമൂഹികമായി വലിയ പ്രാധാന്യം ലഭിക്കുന്നത്. ഇതിന് പ്രധാനമായും മൂന്ന് കാരണങ്ങളാണുള്ളത്: ബുദ്ധ-ജൈന മതങ്ങളുടെ ആവിർഭാവം: ശ്രീബുദ്ധനും മഹാവീരനും വേദങ്ങളിലെ മൃഗബലിയെ പരസ്യമായി എതിർത്തു. ജൈനമതം അഹിംസയെ അതിന്റെ പരമാവധി തീവ്രതയിൽ നടപ്പിലാക്കി. ഇത് ജനങ്ങൾക്കിടയിൽ വലിയ സ്വാധീനമുണ്ടാക്കി. കാർഷിക സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയുടെ വളർച്ച: ആ കാലഘട്ടത്തിൽ ഇന്ത്യയിൽ ഇരുമ്പിന്റെ ഉപയോഗം കൂടുകയും കൃഷി വ്യാപകമാവുകയും ചെയ്തു. കൃഷിക്കും നിലം ഉഴുതുമറിക്കുന്നതിനും പശുക്കളും കാളകളും അനിവാര്യമായി മാറി. യാഗങ്ങളുടെ പേരിൽ കന്നുകാലികളെ വൻതോതിൽ കൊന്നൊടുക്കുന്നത് സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയെ ബാധിക്കുമെന്നതിനാൽ, മൃഗബലിക്കെതിരെ വലിയൊരു സാമൂഹിക പ്രതിരോധം രൂപപ്പെട്ടു. സനാതന ധർമ്മത്തിലെ മാറ്റം (വൈഷ്ണവ-ശൈവ പ്രസ്ഥാനങ്ങൾ): ബുദ്ധ-ജൈന മതങ്ങളുടെ വെല്ലുവിളിയെ നേരിടാൻ സനാതന ധർമ്മം (ഹിന്ദുമതം) സ്വയം നവീകരിച്ചു. പുരാണങ്ങളുടെ കാലഘട്ടമായപ്പോഴേക്കും വൈഷ്ണവ, ശൈവ ധാരകൾ മൃഗബലിയെ പൂർണ്ണമായി നിരാകരിച്ചു. യാഗങ്ങളിൽ മൃഗങ്ങൾക്ക് പകരം ധാന്യങ്ങളും പുഷ്പങ്ങളും പഴങ്ങളും (പുഷ്പബലി, പിഷ്ടപശു) ഉപയോഗിക്കാൻ തുടങ്ങി.ശ്രീശങ്കരാചാര്യർ, രാമാനുജാചാര്യർ തുടങ്ങിയ ആചാര്യന്മാരും അഹിംസാധിഷ്ഠിതമായ ഭക്തിമാർഗ്ഗത്തിന് ഊന്നൽ നൽകി. ചുരുക്കത്തിൽ: ഭാരതീയ ചിന്ത കേവലം ആചാരങ്ങളിൽ നിന്ന് ആത്മീയമായ ഉന്നതിയിലേക്ക് വളർന്നതിന്റെ ഫലമായാണ് മൃഗബലി പോലുള്ള ഹിംസാകർമ്മങ്ങൾ പൂർണ്ണമായി നിർത്തലാക്കപ്പെട്ടതും, 'അഹിംസ പരമോ ധർമ്മഃ' എന്നത് ഭാരതത്തിന്റെ പരമപ്രധാനമായ മൂല്യമായി മാറിയതും.