ശ്രീരാമകൃഷ്ണ പരമഹംസരുടെ ആത്മീയ ജീവിതത്തിലെ പ്രധാന ഗുരുവായിരുന്നു തൊട്ടാപുരി (ടോട്ടാപുരി). ഇരുവരും തമ്മിലുള്ള ആത്മീയ ബന്ധത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പ്രധാന കാര്യങ്ങൾ താഴെ നൽകുന്നു: അദ്വൈത ദർശനം: ശ്രീരാമകൃഷ്ണന് അദ്വൈത വേദാന്തത്തിന്റെ തത്വങ്ങൾ ഉപദേശിച്ചു കൊടുത്തത് തൊട്ടാപുരിയാണ്. ഈശ്വരൻ നിർഗുണനും നിരാകാരനുമാണെന്ന സത്യം അദ്ദേഹം രാമകൃഷ്ണനെ ബോധ്യപ്പെടുത്തി. നിർവികല്പ സമാധി: തൊട്ടാപുരിയുടെ മാർഗ്ഗനിർദ്ദേശപ്രകാരം വെറും മൂന്ന് ദിവസം കൊണ്ട് ശ്രീരാമകൃഷ്ണൻ 'നിർവികല്പ സമാധി' എന്ന പരമാവസ്ഥയിൽ എത്തിച്ചേർന്നു. നാൽപ്പത് വർഷത്തെ കഠിന പരിശ്രമം കൊണ്ട് താൻ നേടിയെടുത്ത അവസ്ഥ രാമകൃഷ്ണൻ ഇത്ര വേഗം പ്രാപിച്ചത് തൊട്ടാപുരിയെ അത്ഭുതപ്പെടുത്തി. ഗുരുശിഷ്യ ബന്ധം: സാധാരണ ഗുരുക്കന്മാരെപ്പോലെയായിരുന്നില്ല തൊട്ടാപുരി. അദ്ദേഹം നഗ്നനായി സഞ്ചരിക്കുന്ന ഒരു സംന്യാസിയായിരുന്നു (നാഗ സംന്യാസി). ദക്ഷിണേശ്വരത്ത് എത്തിയ അദ്ദേഹം രാമകൃഷ്ണനിലെ ആത്മീയ ദാഹം തിരിച്ചറിയുകയും അദ്ദേഹത്തെ ശിഷ്യനായി സ്വീകരിക്കുകയും ചെയ്തു. മാതൃഭാവവും അദ്വൈതവും: തുടക്കത്തിൽ 'ശക്തി' ആരാധനയെയും (കാളി ഭക്തി) വിഗ്രഹാരാധനയെയും തൊട്ടാപുരി അംഗീകരിച്ചിരുന്നില്ല. എന്നാൽ പിന്നീട് ശ്രീരാമകൃഷ്ണന്റെ ഭക്തിക്ക് മുന്നിൽ അദ്ദേഹം തന്റെ നിലപാടുകൾ മാറ്റുകയും, ബ്രഹ്മവും ശക്തിയും ഒന്നാണെന്ന സത്യം മനസ്സിലാക്കുകയും ചെയ്തു. ശ്രീരാമകൃഷ്ണ പരമഹംസരും തൊട്ടാപുരിയും തമ്മിലുള്ള കൂടിക്കാഴ്ചയും അതിനെത്തുടർന്നുണ്ടായ സംഭവങ്ങളും ആത്മീയ ചരിത്രത്തിലെ സുപ്രധാന അധ്യായങ്ങളാണ്. അവയിലെ പ്രധാന സംഭവങ്ങൾ താഴെ പറയുന്നവയാണ്: ദക്ഷിണേശ്വരത്തെ കൂടിക്കാഴ്ച (1864): നർമ്മദാ തീരത്തുനിന്നും തീർത്ഥാടനത്തിന് എത്തിയതായിരുന്നു നഗ്നസംന്യാസിയായ തൊട്ടാപുരി. ദക്ഷിണേശ്വരത്ത് വെച്ച് രാമകൃഷ്ണനെ കണ്ടമാത്രയിൽത്തന്നെ അദ്ദേഹത്തിന് അദ്വൈതജ്ഞാനം പകർന്നുനൽകാൻ അനുയോജ്യനായ വ്യക്തിയാണെന്ന് തൊട്ടാപുരി തിരിച്ചറിഞ്ഞു. രഹസ്യ സംന്യാസ ദീക്ഷ: തന്റെ അമ്മയുടെ മനസ്സ് വേദനിക്കരുതെന്ന് കരുതി, ആരും കാണാതെ അർദ്ധരാത്രിയിൽ സംന്യാസ ദീക്ഷ നൽകണമെന്ന് രാമകൃഷ്ണൻ ആവശ്യപ്പെട്ടു. അതനുസരിച്ച് ദക്ഷിണേശ്വരത്തെ പഞ്ചവടിയിൽ വെച്ച് തൊട്ടാപുരി അദ്ദേഹത്തിന് സംന്യാസം നൽകി. നിർവികല്പ സമാധി: തൊട്ടാപുരിയുടെ നിർദ്ദേശപ്രകാരം ധ്യാനത്തിലിരുന്ന രാമകൃഷ്ണന് തന്റെ പ്രിയപ്പെട്ട കാളിരൂപം ധ്യാനത്തിന് തടസ്സമായി വന്നു. അപ്പോൾ തൊട്ടാപുരി ഒരു ചില്ലുകഷ്ണം കൊണ്ട് രാമകൃഷ്ണന്റെ നെറ്റിയിൽ അമർത്തുകയും ആ വേദനയിൽ ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിക്കാൻ പറയുകയും ചെയ്തു. വെറും മൂന്ന് ദിവസത്തിനുള്ളിൽ രാമകൃഷ്ണൻ നിർവികല്പ സമാധി അവസ്ഥയിലെത്തി. തൊട്ടാപുരിക്ക് ഈ അവസ്ഥയിലെത്താൻ 40 വർഷത്തെ കഠിനമായ തപസ്സ് വേണ്ടി വന്നിരുന്നു. തൊട്ടാപുരിയുടെ അസുഖവും തിരിച്ചറിവും: മൂന്ന് ദിവസത്തിൽ കൂടുതൽ ഒരിടത്ത് താമസിക്കാത്ത പ്രകൃതമായിരുന്നു തൊട്ടാപുരിയുടേതെങ്കിലും അദ്ദേഹം 11 മാസത്തോളം ദക്ഷിണേശ്വരത്ത് തുടർന്നു. അവിടെ വെച്ച് അദ്ദേഹത്തിന് കഠിനമായ വയറുകടി (dysentery) ബാധിച്ചു. വേദന കാരണം ധ്യാനിക്കാൻ കഴിയാതെ വന്നപ്പോൾ അദ്ദേഹം ആത്മഹത്യ ചെയ്യാൻ ഗംഗാനദിയിൽ ഇറങ്ങി. എന്നാൽ നദിയിൽ എല്ലായിടത്തും വെള്ളം കുറവാണെന്നും തനിക്ക് മുങ്ങാൻ കഴിയുന്നില്ലെന്നും അദ്ദേഹം മനസ്സിലാക്കി. ആ നിമിഷം ജഗദംബയുടെ (ശക്തി) സാന്നിധ്യം അദ്ദേഹം തിരിച്ചറിയുകയും ബ്രഹ്മവും ശക്തിയും ഒന്നാണെന്ന സത്യം മനസ്സിലാക്കുകയും ചെയ്തു. ഗുരുവും ശിഷ്യനും: ഈ സംഭവത്തിന് ശേഷം തൊട്ടാപുരി കാളിക്ഷേത്രത്തിൽ പോയി വണങ്ങുകയും, ജഗദംബയുടെ മായയെ അംഗീകരിക്കുകയും ചെയ്തു. രാമകൃഷ്ണൻ തൊട്ടാപുരിയിൽ നിന്ന് അദ്വൈതം പഠിച്ചപ്പോൾ, തൊട്ടാപുരി രാമകൃഷ്ണനിൽ നിന്ന് ഭക്തിയുടെ മഹത്വം പഠിച്ചു. ഈ സംഭവങ്ങൾ ജ്ഞാനവും ഭക്തിയും ഒരേ സത്യത്തിന്റെ രണ്ട് വശങ്ങളാണെന്ന് ലോകത്തിന് കാണിച്ചുകൊടുത്തു.