ഭീമസേന ഗദാ രുദ്ധ ദുര്യോധന വരൂഥിനി ശിഖാ ഖർവാടകസ്യേവ കർണമൂലം ഉപാഗത. മേല്പത്തൂർ നാരായണ ഭട്ടതിരിയും അമ്പലപ്പുഴ രാജാവും (ചെമ്പകശ്ശേരി തമ്പുരാൻ) തമ്മിലുള്ള ഈ ചരിത്രപരമായ കൂടിക്കാഴ്ചയെക്കുറിച്ചുള്ള കൂടുതൽ രസകരമായ വിവരങ്ങൾ താഴെ നൽകുന്നു: അപ്രതീക്ഷിതമായ നിയോഗം: അമ്പലപ്പുഴ ക്ഷേത്രത്തിൽ പതിവായി ഭാരതം വായിച്ചിരുന്ന പണ്ഡിതൻ വരാതിരുന്ന ഒരു ദിവസം, രാജാവ് അവിടെയുണ്ടായിരുന്ന ഒരു ബ്രാഹ്മണനോട് (അത് ഭട്ടതിരിയാണെന്ന് രാജാവ് അറിഞ്ഞിരുന്നില്ല) "ഭാരതം കൂട്ടിവായിക്കാൻ അറിയാമോ?" എന്ന് ചോദിച്ചു. സാധാരണക്കാർക്ക് അക്ഷരങ്ങൾ കൂട്ടി വായിക്കാൻ അറിയാമോ എന്ന അർത്ഥത്തിലാണ് രാജാവ് അത് ചോദിച്ചത്. ഭട്ടതിരിയുടെ മറുപടി: താൻ ഒരു സാധാരണ വായനക്കാരനല്ല എന്ന് സൂചിപ്പിക്കാൻ അദ്ദേഹം നൽകിയ "ശ്ശീ!" എന്ന മറുപടി രാജാവിനെ അത്ഭുതപ്പെടുത്തി. വായന തുടങ്ങിയപ്പോൾ ഓരോ ശ്ലോകത്തിനും ഭട്ടതിരി നൽകിയ വ്യാഖ്യാനങ്ങൾ രാജാവിനെ അമ്പരപ്പിച്ചു. സ്വന്തമായി ശ്ലോകം നിർമ്മിക്കൽ: കഥകൾ പ്രകാരം, ഭട്ടതിരി വായിക്കുന്നതിനിടയിൽ സ്വന്തമായി ഒരു ശ്ലോകം നിർമ്മിച്ച് ഭാരതകഥയുടെ ഭാഗമെന്നോണം ചൊല്ലി: ഭീമസേന ഗദാ രുദ്ധ ദുര്യോധന വരൂഥിനി ശിഖാ ഖർവാടകസ്യേവ കർണമൂലം ഉപാഗത. ഈ ശ്ലോകത്തിന്റെ അർത്ഥം കേട്ട രാജാവ്, ഇത് ഭാരതത്തിൽ ഇല്ലാത്തതാണല്ലോ എന്ന് സംശയിച്ചു. ഭട്ടതിരി രാജാവിനോട് ചോദിച്ചു: "നിങ്ങൾ ഭാരതം കൂട്ടിവായിക്കാനല്ലേ പറഞ്ഞത്? ഞാൻ എന്റെ ശ്ലോകം കൂടി കൂട്ടി വായിച്ചു". രാജാവിന്റെ തിരിച്ചറിവ്: ഈ അസാമാന്യ പാണ്ഡിത്യവും ഹാസ്യബോധവും കണ്ട് വായനക്കാരൻ സാക്ഷാൽ മേല്പത്തൂർ നാരായണ ഭട്ടതിരിയാണെന്ന് രാജാവ് തിരിച്ചറിഞ്ഞു. പ്രക്രിയാസർവ്വസ്വം: രാജാവിന്റെ അഭ്യർത്ഥനപ്രകാരമാണ് ഭട്ടതിരി തന്റെ പ്രശസ്തമായ വ്യാകരണ ഗ്രന്ഥമായ പ്രക്രിയാസർവ്വസ്വം എഴുതിയതെന്ന് വിശ്വസിക്കപ്പെടുന്നു. പ്രക്രിയാസർവ്വസ്വവും സിദ്ധാന്തകൗമുദിയും സംസ്കൃത വ്യാകരണത്തിലെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട രണ്ട് പ്രക്രിയാ ഗ്രന്ഥങ്ങളാണ് പ്രക്രിയാസർവ്വസ്വവും സിദ്ധാന്തകൗമുദിയും. പാണിനിയുടെ അഷ്ടാധ്യായീ സൂത്രങ്ങളെ പഠനസൗകര്യത്തിനായി വിഷയാടിസ്ഥാനത്തിൽ പുനഃക്രമീകരിച്ചിട്ടുള്ളവയാണ് ഇവ രണ്ടും. 1. പ്രക്രിയാസർവ്വസ്വം (Prakriya Sarvasvam) കർത്താവ്: കേരളീയനായ വിഖ്യാത പണ്ഡിതൻ മേല്പത്തൂർ നാരായണ ഭട്ടതിരി (16-ാം നൂറ്റാണ്ട്). സവിശേഷത: അഷ്ടാധ്യായീ സൂത്രങ്ങളെ 20 ഭാഗങ്ങളിലായി (ഖണ്ഡങ്ങൾ) ക്രമീകരിച്ചിരിക്കുന്നു. പ്രാധാന്യം: പാണിനീയ പാരമ്പര്യത്തെ മുറുകെ പിടിക്കുമ്പോഴും, പ്രയോഗക്ഷമതയ്ക്കും ലാളിത്യത്തിനും ഊന്നൽ നൽകുന്ന ഒരു കൃതിയാണിത്. അമ്പലപ്പുഴ രാജാവായിരുന്ന ദേവനാരായണന്റെ നിർദ്ദേശപ്രകാരമാണ് ഭട്ടതിരി ഇത് രചിച്ചത് 2. സിദ്ധാന്തകൗമുദി (Siddhanta Kaumudi) കർത്താവ്: ഭട്ടോജി ദീക്ഷിതർ (17-ാം നൂറ്റാണ്ട്). സവിശേഷത: 'വൈയാകരണ സിദ്ധാന്തകൗമുദി' എന്ന പൂർണ്ണനാമത്തിൽ അറിയപ്പെടുന്ന ഈ കൃതി, അഷ്ടാധ്യായീ സൂത്രങ്ങളെ ഏറ്റവും ശാസ്ത്രീയമായി പുനഃക്രമീകരിച്ച ഗ്രന്ഥമായി കരുതപ്പെടുന്നു. വ്യാപപ്തി: ഭാരതത്തിലുടനീളം സംസ്കൃത വ്യാകരണ പഠനത്തിന് ഏറ്റവും കൂടുതൽ ഉപയോഗിക്കപ്പെടുന്നത് ഈ ഗ്രന്ഥമാണ്. ഇതിന്റെ ലഘുരൂപമായ 'ലഘുസിദ്ധാന്തകൗമുദി' തുടക്കക്കാർക്കിടയിൽ വളരെ പ്രസിദ്ധമാണ്. പ്രധാന വ്യത്യാസങ്ങൾ കാലഘട്ടം: പ്രക്രിയാസർവ്വസ്വം സിദ്ധാന്തകൗമുദിക്ക് മുൻപ് രചിക്കപ്പെട്ടതാണ്. ക്രമീകരണം: സിദ്ധാന്തകൗമുദിയിലെ ക്രമീകരണമാണ് പഠിതാക്കൾക്ക് കൂടുതൽ സ്വീകാര്യമായി തീർന്നത്. പ്രചാരം: പ്രക്രിയാസർവ്വസ്വം പ്രധാനമായും കേരളീയ പണ്ഡിതന്മാർക്കിടയിൽ പ്രചാരം നേടിയപ്പോൾ, സിദ്ധാന്തകൗമുദി ഈ രണ്ട് ഗ്രന്ഥങ്ങളുടെയും ഉള്ളടക്കം ഖണ്ഡങ്ങളായും (Sections) പ്രകരണങ്ങളായും (Chapters) തിരിച്ചിരിക്കുന്നു. അവയുടെ പ്രധാന ഭാഗങ്ങൾ താഴെ പറയുന്നവയാണ്: 1. പ്രക്രിയാസർവ്വസ്വത്തിലെ ഖണ്ഡങ്ങൾ മേല്പത്തൂർ നാരായണ ഭട്ടതിരി തന്റെ ഗ്രന്ഥത്തെ 20 ഖണ്ഡങ്ങളിലായാണ് ക്രമീകരിച്ചിരിക്കുന്നത്. അവയിൽ പ്രധാനപ്പെട്ടവ: സംജ്ഞാഖണ്ഡം: വ്യാകരണത്തിലെ സാങ്കേതിക പദങ്ങളെ (Terms) പരിചയപ്പെടുത്തുന്നു. സന്ധിഖണ്ഡം: അക്ഷരങ്ങൾ ചേരുമ്പോഴുണ്ടാകുന്ന മാറ്റങ്ങൾ (Sandhi) വിവരിക്കുന്നു. സുബ്വിഭക്തിഖണ്ഡം: നാമരൂപങ്ങളുടെ (Nouns) വിഭക്തി പ്രത്യയങ്ങളെക്കുറിച്ച് പ്രതിപാദിക്കുന്നു. സമാസഖണ്ഡം: പദങ്ങൾ കൂട്ടിച്ചേർത്ത് പുതിയ പദങ്ങൾ ഉണ്ടാക്കുന്ന രീതി (Compounds). തദ്ധിതഖണ്ഡം: നാമങ്ങളിൽ നിന്ന് പുതിയ പദങ്ങൾ നിർമ്മിക്കുന്ന പ്രത്യയങ്ങൾ. തിങ്ങന്തഖണ്ഡം: ക്രിയാരൂപങ്ങളെ (Verbs) കുറിച്ചുള്ള വിവരങ്ങൾ. ഛന്ദസഖണ്ഡം: വൈദിക വ്യാകരണത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഭാഗം. 2. സിദ്ധാന്തകൗമുദിയിലെ പ്രകരണങ്ങൾ ഭട്ടോജി ദീക്ഷിതർ ഗ്രന്ഥത്തെ പ്രധാനമായും രണ്ട് ഭാഗങ്ങളായി തിരിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇതിൽ അഷ്ടാധ്യായീ സൂത്രങ്ങളെ വിഷയക്രമത്തിൽ അടുക്കിയിരിക്കുന്നു. പൂർവ്വാർദ്ധം (First Part): സംജ്ഞാ പ്രകരണം: അടിസ്ഥാന നിയമങ്ങളും സംജ്ഞകളും പരിഭാഷാ പ്രകരണം: സൂത്രങ്ങൾ വ്യാഖ്യാനിക്കാനുള്ള നിയമങ്ങൾ. സന്ധി പ്രകരണം: അച്ച് (Vowel), ഹൽ (Consonant), വിസർഗ്ഗ സന്ധികൾ. വിഭക്ത്യർത്ഥ പ്രകരണം: കാരകങ്ങളെയും വിഭക്തികളെയും കുറിച്ചുള്ള വിവരങ്ങൾ. സമാസ പ്രകരണം: അവ്യയീഭാവം, തത്പുരുഷൻ, ബഹുവ്രീഹി, ദ്വന്ദ്വൻ തുടങ്ങിയവ. ഉത്തരാർദ്ധം (Second Part): ഭ്വാദി പ്രകരണം: ക്രിയകളുടെ ഉല്പത്തിയും പത്ത് ലകാരങ്ങളും (Tenses/Moods). പ്രക്രിയാ ഭാഗം: വിവിധ ധാതുക്കളിൽ നിന്നുള്ള ക്രിയാരൂപങ്ങളുടെ നിർമ്മാണം. വൈദിക പ്രകരണം: വേദഭാഷയിലെ വ്യാകരണ നിയമങ്ങൾ. സ്വര പ്രകരണം: ഉച്ചാരണത്തിലെ സ്വരഭേദങ്ങൾ (Accents).