മുണ്ഡക ഉപനിഷത്തിലും (3.1.1) ശ്വേതാശ്വതരോപനിഷത്തിലും (4.6) വിവരിച്ചിരിക്കുന്ന രണ്ടു പക്ഷികളുടെ കഥ (ആലങ്കാരികമായി) താഴെ പറയുന്നവയാണ്: രണ്ടു പക്ഷികൾ: ഒരേ മരത്തിൽ അവിഭാജ്യ സുഹൃത്തുക്കളായ രണ്ട് പക്ഷികൾ ഇരിക്കുന്നു. ഇവയിൽ ഒന്ന് താഴെയും മറ്റൊന്ന് മരത്തിന്റെ മുകൾഭാഗത്തുമാണ് ഇരിക്കുന്നത്. ഫലം ഭക്ഷിക്കുന്ന പക്ഷി: താഴെ ഇരിക്കുന്ന പക്ഷി മരത്തിലെ പഴങ്ങൾ ഭക്ഷിക്കുന്നു. ചില പഴങ്ങൾ മധുരമുള്ളതും ചിലത് കയ്പ്പുള്ളതുമാണ്. സന്തോഷവും ദുഃഖവും അനുഭവിച്ച് അത് ആകുലതയോടെ അവിടെ കഴിയുന്നു. സാക്ഷി പക്ഷി: മരത്തിന്റെ മുകളിലിരിക്കുന്ന പക്ഷി ഒന്നും ഭക്ഷിക്കുന്നില്ല. അത് ശാന്തനായി തന്റെ കൂട്ടുകാരനെ നിശബ്ദമായി നോക്കിയിരിക്കുന്നു (സാക്ഷി). തത്വചിന്താപരമായ അർത്ഥം ഈ കഥ മനുഷ്യന്റെ ആന്തരികാവസ്ഥയെയാണ് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്: മരം: മനുഷ്യശരീരത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഫലം ഭക്ഷിക്കുന്ന പക്ഷി (ജീവാത്മാവ്): നമ്മുടെ അഹന്തയെയും (Ego) ലോകാനുഭവങ്ങളിൽ മുഴുകി സുഖദുഃഖങ്ങൾ അനുഭവിക്കുന്ന വ്യക്തിയെയും ഇത് പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നു. സാക്ഷി പക്ഷി (പരമാത്മാവ്): നമ്മുടെ ഉള്ളിലെ തന്നെ ശുദ്ധമായ ചൈതന്യത്തെ അല്ലെങ്കിൽ ദൈവത്തെ ഇത് പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നു. ഇത് ഒന്നിനോടും ഒട്ടിച്ചേരാതെ എല്ലാറ്റിനും സാക്ഷിയായി നിൽക്കുന്നു. താഴെയുള്ള പക്ഷി കയ്പ്പുള്ള പഴങ്ങൾ കഴിച്ച് മടുത്തു മുകളിലേക്ക് നോക്കുമ്പോൾ, അവിടെ ശാന്തനായിരിക്കുന്ന പക്ഷിയെ കാണുകയും താനും ആ പക്ഷിയും ഒന്നാണെന്ന് തിരിച്ചറിയുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇതാണ് ആത്മസാക്ഷാത്കാരം