ശ്രീമദ് ഭാഗവതത്തിലെ ഏറ്റവും പവിത്രവും ദാർശനികവുമായ ഒരു ഭാഗമാണ് ഹംസഗീത അഥവാ ഹംസോപദേശം. ഭാഗവതം പതിനൊന്നാം സ്കന്ധത്തിലെ പതിമൂന്നാമത്തെ അധ്യായത്തിലാണ് ഭഗവാൻ ഹംസരൂപിയായി അവതരിച്ച് ഈ ഉപദേശം നൽകുന്നത്. ശ്രീക്യഷ്ണൻ തന്റെ പരമഭക്തനായ ഉദ്ധവർക്ക് നൽകുന്ന ജ്ഞാനോപദേശങ്ങളുടെ (ഉദ്ധവഗീത) ഭാഗമായാണ് ഈ കഥ വിവരിക്കുന്നത്. ഹംസോപദേശത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലം ഒരിക്കൽ ബ്രഹ്മാവിന്റെ മാനസപുത്രന്മാരായ സനകാദികൾ (സനകൻ, സനന്ദൻ, സനാതനൻ, സനത്കുമാരൻ) തങ്ങളുടെ പിതാവായ ബ്രഹ്മാവിനോട് ഒരു സംശയം ചോദിച്ചു: "മനുഷ്യന്റെ മനസ്സ് സ്വാഭാവികമായും ലൗകികവിഷയങ്ങളിൽ (ഗുണങ്ങളിൽ) ആകൃഷ്ടമാകുന്നു. വിഷയങ്ങൾ മനസ്സിലും പതിഞ്ഞു കിടക്കുന്നു. അങ്ങനെയെങ്കിൽ, മുക്തി ആഗ്രഹിക്കുന്ന ഒരു സാധകൻ ലൗകികവിഷയങ്ങളിൽ നിന്നും മനസ്സിനെ എങ്ങനെ വേർപെടുത്തും?" സൃഷ്ടികർമ്മങ്ങളിൽ വ്യാപൃതനായിരുന്നതിനാൽ ബ്രഹ്മാവിന് ഈ ചോദ്യത്തിന് വ്യക്തമായ ഉത്തരം നൽകാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. അപ്പോൾ ബ്രഹ്മാവ് ഭഗവാൻ വിഷ്ണുവിനെ ധ്യാനിക്കുകയും, ഭഗവാൻ ഹംസത്തിന്റെ (അരയന്നം) രൂപത്തിൽ അവരുടെ മുന്നിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുകയും ചെയ്തു. വെള്ളവും പാലും കലർത്തിവെച്ചാൽ പാൽ മാത്രം വേർതിരിച്ചെടുക്കാൻ കഴിവുള്ള പക്ഷിയാണ് ഹംസം. അതുപോലെ അസത്യത്തിൽ നിന്ന് സത്യത്തെ വേർതിരിക്കാൻ ഈ രൂപം പ്രതീകാത്മകമായി ഭഗവാൻ സ്വീകരിച്ചു. പ്രധാന ഉപദേശങ്ങൾ (തത്ത്വചിന്ത) ആത്മതത്വവും മനസും: മനസ്സും ലൗകികവിഷയങ്ങളും പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു എന്നത് ശരിയാണ്. എന്നാൽ ജീവാത്മാവ് ഇവ രണ്ടിനും അപ്പുറത്താണ്. ഗുണങ്ങൾ മനസ്സിന്റേതാണ്, ആത്മാവിന്റേതല്ല: സത്ത്വം, രജസ്സ്, തമസ്സ് എന്നീ മൂന്ന് ഗുണങ്ങൾ മനസ്സിനെയാണ് ബാധിക്കുന്നത്, പരിശുദ്ധമായ ആത്മാവിനെയല്ല. മനസ്സിനെ സത്ഗുണം കൊണ്ട് ഉയർത്തുമ്പോൾ മറ്റ് രണ്ട് ഗുണങ്ങളും ഇല്ലാതാകുന്നു. അദ്വൈത ദർശനം: കാണുന്നവനും (ദ്രഷ്ടാവ്), കാണപ്പെടുന്ന കാഴ്ചയും (ദൃശ്യം) എല്ലാം ഒന്നാണെന്ന് തിരിച്ചറിയുന്നതാണ് ജ്ഞാനം. പ്രപഞ്ചം മുഴുവൻ പരമാത്മാവിന്റെ തന്നെ പ്രകടനമാണ്. അവസ്ഥാത്രയങ്ങൾ: ജാഗ്രത് (ഉണർന്നിരിക്കുന്ന അവസ്ഥ), സ്വപ്നം, സുഷുപ്തി (ഗാഢനിദ്ര) എന്നീ മൂന്ന് അവസ്ഥകൾ മനസ്സിന്റേത് മാത്രമാണ്. ഇവയ്‌ക്കെല്ലാം സാക്ഷിയായിരിക്കുന്ന ആത്മാവ് ഒന്നുമാത്രം. ധ്യാനത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം: മനസ്സിനെ ലൗകിക ചിന്തകളിൽ നിന്ന് പിൻവലിച്ച് സർവ്വവ്യാപിയായ പരമാത്മാവിൽ ഉറപ്പിച്ചു നിർത്തുകയാണ് മുക്തിയിലേക്കുള്ള വഴി. ഭഗവാന്റെ ഈ ജ്ഞാനോപദേശം കേട്ട് സനകാദികളുടെ സംശയങ്ങൾ മാറുകയും അവർ ഭഗവാനെ വണങ്ങുകയും ചെയ്തു.