"സമാധാനമില്ലാത്തവന് എവിടെ നിന്നാണ് സന്തോഷം ഉണ്ടാകുക?" എന്നാണ് "അശാന്തസ്യ കുതഃ സുഖം" എന്ന സംസ്കൃത വചനത്തിന്റെ അർത്ഥം. ശ്രീമദ് ഭഗവദ്ഗീതയിലെ രണ്ടാം അദ്ധ്യായമായ സാംഖ്യയോഗത്തിലെ 66-ാമത്തെ ശ്ലോകത്തിന്റെ അവസാന ഭാഗമാണിത്. പൂർണ്ണമായ ശ്ലോകം താഴെ നൽകുന്നു: "നാസ്തി ബുദ്ധിരയുക്തസ്യ ന ചായുക്തസ്യ ഭാവനാ ന ചാഭാവയതഃ ശാന്തിരശാന്തസ്യ കുതഃ സുഖം" പദാനുപദ അർത്ഥം: അശാന്തസ്യ — സമാധാനമില്ലാത്തവന് (ശാന്തനല്ലാത്തയാൾക്ക്) കുതഃ — എവിടെ നിന്ന്? സുഖം — സന്തോഷം / ആനന്ദം ശ്ലോകത്തിന്റെ ആഴത്തിലുള്ള അർത്ഥം: മനസ്സിനെയും ഇന്ദ്രിയങ്ങളെയും നിയന്ത്രിക്കാൻ കഴിയാത്ത ഒരാൾക്ക് ആത്മജ്ഞാനമോ ഏകാഗ്രതയോ ഉണ്ടാകില്ല. ധ്യാനമില്ലാത്തവന് മനസ്സിന് ശാന്തി ലഭിക്കുകയുമില്ല. മനസ്സിൽ യഥാർത്ഥ ശാന്തിയില്ലാത്ത ഒരാൾക്ക് ഭൗതികമായ എന്ത് സൗകര്യങ്ങൾ ഉണ്ടായാലും യഥാർത്ഥ സന്തോഷം അനുഭവിക്കാൻ കഴിയില്ല. അതായത്, സന്തോഷം കൈവരിക്കാനുള്ള ആദ്യപടി മനസ്സിന്റെ സമാധാനമാണ്. "അശാന്തസ്യ കുതഃ സുഖം" എന്ന വചനത്തിന്റെ തത്വശാസ്ത്രപരമായ (Philosophical) പ്രാധാന്യം വളരെ വലുതാണ്. മനുഷ്യ മനസ്സിന്റെ സ്വഭാവത്തെയും സന്തോഷത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ഉറവിടത്തെയും കുറിച്ചുള്ള ആഴമേറിയ ചിന്തകളാണ് ഇത് മുന്നോട്ട് വെക്കുന്നത്. ഇതിന്റെ പ്രധാന തത്വശാസ്ത്ര വശങ്ങൾ താഴെ പറയുന്നവയാണ്: 1. സന്തോഷവും സമാധാനവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം പലപ്പോഴും ആളുകൾ വിചാരിക്കുന്നത് സന്തോഷം (Happiness) ഉണ്ടായാൽ സമാധാനം (Peace) ലഭിക്കും എന്നാണ്. എന്നാൽ ഭഗവദ്ഗീത ഇതിനെ തിരുത്തുന്നു. സമാധാനമാണ് സന്തോഷത്തിന്റെ അടിത്തറ. മനസ്സിൽ ആധിയും ആശങ്കയും ക്രോധവും നിറഞ്ഞിരിക്കുന്ന ഒരാൾക്ക്, ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ ഭൗതിക സുഖങ്ങൾ ലഭിച്ചാലും അത് ആസ്വദിക്കാൻ കഴിയില്ല. ശാന്തമായ മനസ്സിൽ മാത്രമേ സന്തോഷത്തിന് മുളപൊട്ടാൻ കഴിയൂ. 2. ആന്തരികം vs ബാഹ്യം (Internal vs External) നമ്മൾ സന്തോഷം തിരയുന്നത് എപ്പോഴും പുറത്തുള്ള വസ്തുക്കളിലാണ് — പണം, പദവി, ബന്ധങ്ങൾ, ആഡംബരങ്ങൾ. എന്നാൽ ഇവയെല്ലാം താൽക്കാലികമാണ്. ഈ വചനം നമ്മെ പഠിപ്പിക്കുന്നത് സന്തോഷം എന്നത് ബാഹ്യമായ സാഹചര്യങ്ങളെ ആശ്രയിച്ചല്ല, മറിച്ച് നമ്മുടെ ആന്തരിക അവസ്ഥയെ (State of mind) ആശ്രയിച്ചാണ് ഇരിക്കുന്നത് എന്നാണ്. മനസ്സ് ശാന്തമാണെങ്കിൽ പ്രതികൂല സാഹചര്യങ്ങളിലും ഒരാൾക്ക് സന്തോഷമായിരിക്കാൻ കഴിയും. 3. ആഗ്രഹങ്ങളുടെ നിയന്ത്രണം (Desire Management) മനസ്സ് അശാന്തമാകാനുള്ള പ്രധാന കാരണം അടങ്ങാത്ത ആഗ്രഹങ്ങളും ഭയവുമാണ്. 'ഇത് കിട്ടിയില്ലെങ്കിൽ എന്ത് ചെയ്യും?', 'അത് നഷ്ടപ്പെടുമോ?' എന്ന ചിന്തകൾ മനസ്സിന്റെ സമാധാനം കെടുത്തുന്നു. ഭഗവദ്ഗീതയിലെ കർമ്മയോഗ പ്രകാരം, ഫലത്തെക്കുറിച്ച് അമിതമായി ആകുലപ്പെടാതെ ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ നിയന്ത്രിക്കാൻ പഠിക്കുന്നതിലൂടെ മാത്രമേ മനസ്സിൽ ശാന്തി (Inner Peace) നിലനിർത്താൻ കഴിയൂ. 4. ചിന്തകളുടെ ക്രമം (The Chain of Consciousness) ഈ ശ്ലോകം ഒരു മനശാസ്ത്രപരമായ ക്രമം കാണിച്ചുതരുന്നുണ്ട്: ഇന്ദ്രിയ നിയന്ത്രണമില്ലായ്മ → ഏകാഗ്രത നഷ്ടപ്പെടുന്നു. ഏകാഗ്രതയില്ലായ്മ → ആത്മവിചാരമില്ലാതാകുന്നു (ഭാവന). ആത്മവിചാരമില്ലായ്മ → സമാധാനക്കേട് (അശാന്തി). സമാധാനക്കേട് → ദുഃഖം. ചുരുക്കത്തിൽ, യഥാർത്ഥ സന്തോഷം എന്നത് പുറത്തുനിന്ന് വാങ്ങാൻ കിട്ടുന്ന ഒന്നല്ല, മറിച്ച് സ്വന്തം മനസ്സിനെ പാകപ്പെടുത്തി ശാന്തമാക്കിയെടുക്കുമ്പോൾ ഉള്ളിൽ നിന്ന് തനിയെ ഉണ്ടാകുന്ന ഒന്നാണ് എന്നതാണ് ഇതിന്റെ തത്വശാസ്ത്രം.