മഹാഭാരതത്തിലെ ഏറ്റവും നൊമ്പരമുള്ള മൂന്ന് രംഗങ്ങളാണ്. ഒന്നൊന്നായി പറയാം. 1. കർണ്ണന്റെ ജനനം കുന്തി കന്യകയായിരിക്കുമ്പോൾ ദുർവ്വാസാവ് മഹർഷി കൊടുത്ത മന്ത്രം പരീക്ഷിക്കാൻ സൂര്യനെ വിളിച്ചു. സൂര്യദേവനിൽ നിന്ന് ജനിച്ച കുഞ്ഞിന് ജന്മനാ *കവചവും കുണ്ഡലവും* ഉണ്ടായിരുന്നു. കന്യകയായതുകൊണ്ട് ലജ്ജിച്ച് കുന്തി കുഞ്ഞിനെ ഒരു പെട്ടിയിൽ വെച്ച് അശ്വനദിയിൽ ഒഴുക്കി. ആ പെട്ടി എടുത്തത് സാരഥിയായ *അധിരഥനും* ഭാര്യ *രാധയും* ആണ്. അതുകൊണ്ടാണ് കർണ്ണന് *രാധേയൻ, സൂതപുത്രൻ* എന്ന പേര് വന്നത്. കുന്തി പിന്നീട് ജീവിതകാലം മുഴുവൻ ഈ രഹസ്യം മനസ്സിൽ കൊണ്ടുനടന്നു. കുരുക്ഷേത്ര യുദ്ധത്തിന് തൊട്ടുമുമ്പ് മാത്രമാണ് അവൾ കർണ്ണനോട് ചെന്ന് "നീ എന്റെ മകനാണ്" എന്ന് പറയുന്നത്. കർണ്ണൻ പറഞ്ഞ മറുപടി പ്രസിദ്ധമാണ്: > "അമ്മേ, ഇപ്പോൾ വന്നിട്ട് കാര്യമില്ല. ഞാൻ ദുര്യോധനന്റെ അന്നം തിന്നവനാണ്. അവനുവേണ്ടി മരിക്കും. പക്ഷേ അർജ്ജുനനെ ഒഴികെ മറ്റ് നാല് പാണ്ഡവരെ ഞാൻ കൊല്ലില്ല എന്ന് വാക്കുതരാം." 2. ദ്രോണരുടെ മരണം ദ്രോണരെ നേരിട്ട് യുദ്ധത്തിൽ ജയിക്കാൻ ആർക്കും കഴിയില്ലായിരുന്നു. അപ്പോഴാണ് കൃഷ്ണൻ ഒരു തന്ത്രം പറഞ്ഞത്. ഭീമൻ *അശ്വത്ഥാമാ* എന്ന പേരുള്ള ഒരു ആനയെ കൊന്ന് ഉറക്കെ വിളിച്ചുപറഞ്ഞു: > "അശ്വത്ഥാമാ ഹതഃ!" ദ്രോണരുടെ മകനാണ് അശ്വത്ഥാമാവ്. മകൻ മരിച്ചു എന്ന് കേട്ട് ദ്രോണർ ആയുധം വെച്ചു. പക്ഷേ അദ്ദേഹം യുധിഷ്ഠിരനോട് ചോദിച്ചു - "ഇത് സത്യമാണോ?" യുധിഷ്ഠിരൻ ഒരിക്കലും കള്ളം പറയില്ല എന്ന് ദ്രോണർക്ക് അറിയാം. യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞത്: > *"അശ്വത്ഥാമാ ഹതഃ ഇതി നരോ വാ കുഞ്ജരോ വാ"* > "അശ്വത്ഥാമാവ് മരിച്ചു - മനുഷ്യനോ ആനയോ എന്ന് അറിയില്ല" പക്ഷേ "നരോ വാ കുഞ്ജരോ വാ" എന്ന് പറയുമ്പോൾ കൃഷ്ണൻ ശംഖ് ഊതി, ആ ശബ്ദത്തിൽ ദ്രോണർ അത് കേട്ടില്ല. മകൻ മരിച്ചു എന്ന് വിശ്വസിച്ച് ദ്രോണർ ധ്യാനത്തിൽ ഇരുന്നു. ആ സമയത്ത് *ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ* വന്ന് ദ്രോണരുടെ തല അറുത്തു. ഇതാണ് ദ്രോണരുടെ മരണം - അസ്ത്രം കൊണ്ടല്ല, ഒരു വാക്ക് കൊണ്ട്. 3. ഭീഷ്മരുടെ ശരശയ്യ കുരുക്ഷേത്ര യുദ്ധത്തിന്റെ 10-ാം ദിവസം. ഭീഷ്മർ സർവ്വസൈന്യാധിപനായി നിൽക്കുന്നു. അദ്ദേഹത്തെ വീഴ്ത്താൻ അർജ്ജുനൻ മടിക്കുന്നു. അപ്പോൾ കൃഷ്ണൻ പറഞ്ഞു - ശിഖണ്ഡിയെ മുന്നിൽ നിർത്തൂ. ഭീഷ്മർക്ക് ഒരു പ്രതിജ്ഞയുണ്ട് - സ്ത്രീയോട്, സ്ത്രീയായിരുന്നവനോട്, നപുംസകനോട് യുദ്ധം ചെയ്യില്ല. ശിഖണ്ഡി മുൻജന്മത്തിൽ അംബയായിരുന്നു. ശിഖണ്ഡിയെ മുന്നിൽ നിർത്തി അർജ്ജുനൻ അമ്പുകൾ എയ്തു. ഭീഷ്മർ ആയുധം വെച്ചു. അർജ്ജുനന്റെ അമ്പുകൾ കൊണ്ട് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശരീരം മുഴുവൻ തുളച്ചു. ഭീഷ്മർ നിലത്ത് വീണില്ല. അമ്പുകൾ കൊണ്ട് തീർത്ത ഒരു കിടക്കയിലാണ് വീണത് - അതാണ് *ശരശയ്യ*. 58 ദിവസം ആ ശരശയ്യയിൽ കിടന്നു. ഇച്ഛാമൃത്യു വരമുള്ളതുകൊണ്ട് അദ്ദേഹം മരണം സ്വയം തിരഞ്ഞെടുത്തു. ഉത്തരായനം വരുന്നതുവരെ കാത്തിരുന്നു. സൂര്യൻ വടക്കോട്ട് നീങ്ങിയപ്പോൾ മാത്രം ശരീരം ഉപേക്ഷിച്ചു. മരിക്കുന്നതിന് മുമ്പ് യുധിഷ്ഠിരന് *വിഷ്ണുസഹസ്രനാമം* ഉപദേശിച്ചതും ഈ ശരശയ്യയിൽ കിടന്നാണ്. മൂന്നിലും ഒരു കാര്യം പൊതുവാണ് - *ധർമ്മം അറിയാമെങ്കിലും വിധിയുടെ മുന്നിൽ തോറ്റുപോയവർ.* ഭീഷ്മർ ശരശയ്യയിൽ കിടന്ന് പറഞ്ഞ ഉപദേശമാണ് മഹാഭാരതത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ ഭാഗം - *ശാന്തിപർവ്വവും അനുശാസനപർവ്വവും.* യുദ്ധം കഴിഞ്ഞു. യുധിഷ്ഠിരന് രാജാവാകാൻ മനസ്സില്ല. "എല്ലാവരെയും കൊന്നിട്ട് എനിക്ക് രാജ്യം വേണ്ട" എന്ന് പറഞ്ഞ് കരയുകയാണ്. അപ്പോൾ കൃഷ്ണൻ പറഞ്ഞു - "ഭീഷ്മർ ഇനിയും ജീവിച്ചിരിപ്പുണ്ട്, അദ്ദേഹത്തോട് ചോദിക്കൂ." കൃഷ്ണനും പാണ്ഡവരും ശരശയ്യയുടെ അടുത്ത് ചെന്നു. ഭീഷ്മർ 58 ദിവസം അമ്പുകൾ കൊണ്ടുള്ള കിടക്കയിൽ കിടന്ന് പറഞ്ഞ ഉപദേശങ്ങൾ ഇവയാണ്: 1. രാജധർമ്മം - രാജാവ് എങ്ങനെ ആയിരിക്കണം? > "രാജാവ് അച്ഛനെപ്പോലെ ആയിരിക്കണം. പ്രജകളെ സ്വന്തം മക്കളെപ്പോലെ കാക്കണം." - രാജാവ് സത്യം പറയണം, പക്ഷേ സത്യം കൊണ്ട് പ്രജകൾക്ക് ദോഷം വരുന്നെങ്കിൽ മൗനം പാലിക്കണം. - ദാനം ചെയ്യണം, പക്ഷേ പാത്രമറിഞ്ഞ് ദാനം ചെയ്യണം. - ശത്രുവിനോട് പോലും ക്രൂരത പാടില്ല. യുദ്ധത്തിൽ ജയിച്ചാൽ തോറ്റവരെ അപമാനിക്കരുത്. - രാജാവ് എപ്പോഴും ജാഗ്രതയുള്ളവനായിരിക്കണം. ഉറങ്ങുന്ന രാജാവിന്റെ രാജ്യം നശിക്കും. 2. ആപദ്ധർമ്മം - പ്രതിസന്ധിയിൽ എന്ത് ചെയ്യണം? ധർമ്മം എപ്പോഴും ഒരുപോലെയല്ല. - വിശപ്പ് മരണത്തിലേക്ക് നയിക്കുമ്പോൾ, എന്ത് ഭക്ഷിച്ചും ജീവൻ രക്ഷിക്കുന്നത് അധർമ്മമല്ല. - യുദ്ധത്തിൽ കള്ളം പറയുന്നത് പോലും ചിലപ്പോൾ ധർമ്മമാകും. ദ്രോണരെ കൊല്ലാൻ യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞ "അശ്വത്ഥാമാ ഹതഃ" അതാണ്. 3. മോക്ഷധർമ്മം - മനുഷ്യന്റെ അവസാന ലക്ഷ്യം മനുഷ്യൻ പണം, അധികാരം, സുഖം എന്നിവയുടെ പിന്നാലെ പോകും. പക്ഷേ അവസാനം എല്ലാം ഇവിടെ ഉപേക്ഷിച്ച് പോകണം. > "ധർമ്മം മാത്രമാണ് മനുഷ്യനോടൊപ്പം വരുന്നത്. ബാക്കി എല്ലാം ശരീരത്തോടൊപ്പം നശിക്കും." 4. ഏറ്റവും വലിയ ഉപദേശം - വിഷ്ണുസഹസ്രനാമം യുധിഷ്ഠിരൻ ചോദിച്ചു - "പിതാമഹാ, ഈ ലോകത്തിൽ ആരെയാണ് ജപിക്കേണ്ടത്? ആരെയാണ് പൂജിക്കേണ്ടത്?" ഭീഷ്മർ പറഞ്ഞ മറുപടിയാണ് *വിഷ്ണുസഹസ്രനാമം.* > *"ജഗത് പ്രഭും ദേവദേവം അനന്തം പുരുഷോത്തമം |* > *സ്തുവൻ നാമസഹസ്രേണ പുരുഷഃ സതതോത്ഥിതഃ ||"* ഭഗവാൻ വിഷ്ണുവിന്റെ 1000 നാമങ്ങൾ. ഇത് ജപിച്ചാൽ എല്ലാ പാപവും തീരും, എല്ലാ ദുഃഖവും മാറും എന്ന് ഭീഷ്മർ പറഞ്ഞു. ഭീഷ്മർ തന്നെ പറഞ്ഞു: > "എനിക്ക് 58 ദിവസമായി അമ്പ് കൊണ്ട് വേദനിക്കുന്നു. പക്ഷേ വിഷ്ണുവിന്റെ നാമം ജപിക്കുമ്പോൾ എനിക്ക് വേദന അറിയുന്നില്ല." 5. മരണത്തിന് തൊട്ടുമുമ്പ് പറഞ്ഞത് ഉത്തരായനം വന്നു. സൂര്യൻ വടക്കോട്ട് തിരിഞ്ഞു. ഭീഷ്മർ കണ്ണുതുറന്ന് കൃഷ്ണനെ നോക്കി പറഞ്ഞു: > "കൃഷ്ണാ, ഞാൻ ഇപ്പോൾ എന്റെ ശരീരം ഉപേക്ഷിക്കുന്നു. എന്റെ മനസ്സ് നിന്നിൽ മാത്രമാണ്. ജീവിതത്തിൽ ഞാൻ ചെയ്ത പ്രതിജ്ഞകൾ കൊണ്ട് പലരും ദുഃഖിച്ചു. എല്ലാവരും എന്നോട് ക്ഷമിക്കണം." പിന്നെ യോഗബലം കൊണ്ട് പ്രാണൻ വിട്ടു. ദേവന്മാർ പൂമഴ പെയ്യിച്ചു എന്നാണ് മഹാഭാരതം പറയുന്നത്. ഭീഷ്മരുടെ ഉപദേശത്തിന്റെ ചുരുക്കം ഒറ്റ വരിയിൽ: *"സത്യം പറയുക, ധർമ്മം ചെയ്യുക, പ്രജകളെ രക്ഷിക്കുക, ഭഗവാനെ മറക്കാതിരിക്കുക - അതാണ് ജീവിതം."*