മഹാഭാരതത്തിലെ ഏറ്റവും ഹൃദയസ്പർശിയായ രംഗമാണ്. സ്വാമികൾ ഈ രംഗം പറയുമ്പോൾ, ഭീഷ്മർ ശരശയ്യയിൽ കിടക്കുന്നത് കണ്ണ് കൊണ്ട് കാണുന്ന പോലെ പറയും. 1. രംഗം ഒന്ന് സങ്കൽപ്പിക്കൂ കുരുക്ഷേത്ര യുദ്ധം കഴിഞ്ഞു. 18 ദിവസം യുദ്ധം. എല്ലാവരും മരിച്ചു. ധർമ്മപുത്രർക്ക് രാജ്യം കിട്ടി, പക്ഷേ മനസ്സിന് സമാധാനമില്ല. "എന്റെ കാരണം എത്ര പേർ മരിച്ചു" എന്ന കുറ്റബോധം. അദ്ദേഹം രാജ്യം വേണ്ട എന്ന് പറഞ്ഞ് വനത്തിലേക്ക് പോകാൻ തുടങ്ങി. അപ്പോൾ കൃഷ്ണൻ പറഞ്ഞു: "നിൽക്കൂ, ധർമ്മപുത്രാ. ഭീഷ്മർ ഇനിയും മരിച്ചിട്ടില്ല. അദ്ദേഹം ശരശയ്യയിൽ കിടക്കുകയാണ്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ അടുത്ത് പോകൂ. അദ്ദേഹം പറയുന്നത് കേൾക്കൂ." ധർമ്മപുത്രർ പോകുന്നു. അവിടെ കാണുന്നത് എന്താണ്? ഭീഷ്മർ - 58 ദിവസമായി അമ്പുകളുടെ മുകളിൽ കിടക്കുന്നു. ശരീരം മുഴുവൻ അമ്പ് തുളച്ച് കയറിയിരിക്കുന്നു. തലയ്ക്ക് താങ്ങില്ല, അതുകൊണ്ട് 3 അമ്പ് തലയിണയായി വെച്ചിരിക്കുന്നു. വായിൽ വെള്ളം തരാൻ അർജ്ജുനൻ ഭൂമിയിൽ അമ്പ് എയ്ത് ഗംഗാജലം കൊണ്ടുവന്നു. ഇങ്ങനെ കിടക്കുന്ന ഒരാളാണ്, ധർമ്മപുത്രരോട് *സുഖത്തെക്കുറിച്ച്* പറയുന്നത്! ഇതാണ് അത്ഭുതം. സാധാരണ നമ്മളാണെങ്കിൽ, ഒരു മുള്ള് കുത്തിയാൽ തന്നെ "അയ്യോ, വേദന" എന്ന് പറയും. ഭീഷ്മർ ശരീരം മുഴുവൻ അമ്പ് കൊണ്ട് നിറഞ്ഞിട്ടും പറയുന്നു - "സുഖം ഉണ്ട്" എന്ന്. ധർമ്മപുത്രർ ചോദിച്ചു: "പിതാമഹാ, ഇത്ര വേദനയിൽ കിടന്നിട്ടും നിങ്ങൾക്ക് എങ്ങനെ സമാധാനം?" അപ്പോഴാണ് ഭീഷ്മർ ആ പ്രസിദ്ധമായ ഉപദേശം കൊടുക്കുന്നത്. അത് *ശാന്തി പർവ്വത്തിൽ* വരുന്നു. 2. ഭീഷ്മർ പറഞ്ഞത് എന്താണ്? ഭീഷ്മർ പറഞ്ഞു: > *"ശരീരവും മനസ്സും കൊണ്ട് കിട്ടുന്ന സുഖം സുഖമല്ല, ധർമ്മപുത്രാ. അത് ദുഃഖത്തിന്റെ വേറെ രൂപമാണ്. ശരീരവും മനസ്സും ഇല്ലാതെ കിട്ടുന്ന സുഖമുണ്ട്. അത് അറിഞ്ഞാൽ, പിന്നെ ഒരു ദുഃഖവും നിന്നെ തൊടില്ല."* ഇത് എങ്ങനെ മനസ്സിലാക്കും? ഭീഷ്മർ മൂന്ന് സുഖങ്ങളെക്കുറിച്ച് പറയുന്നു. *1. ശരീര സുഖം - ദേഹ സുഖം* നല്ല ഭക്ഷണം, നല്ല ഉറക്കം, നല്ല വസ്ത്രം, ശരീരത്തിന് സുഖം. ഇത് ശരീരം ഉള്ളിടത്തോളം കാലമേ ഉണ്ടാകൂ. ശരീരത്തിന് ഒരു അമ്പ് കൊണ്ടാൽ, ഈ സുഖം പോകും. ശരീരം വേദനിക്കുമ്പോൾ, ഈ സുഖം ദുഃഖമാകും. ധർമ്മപുത്രാ, നീ ഇതുവരെ തേടിയത് ഈ സുഖമാണ്. അതുകൊണ്ടാണ് നിനക്ക് ദുഃഖം വരുന്നത്. *2. മനസ്സിന്റെ സുഖം - മനഃ സുഖം* "ഞാൻ രാജാവായി, എല്ലാവരും എന്നെ പുകഴ്ത്തുന്നു, എന്റെ മകൻ നന്നായി പഠിക്കുന്നു" - ഇത് മനസ്സിന്റെ സുഖമാണ്. ഇത് ശരീര സുഖത്തേക്കാൾ കുറച്ച് കൂടി നല്ലതാണ്. പക്ഷേ മനസ്സ് മാറുന്നതാണ്. ഇന്ന് സന്തോഷമുള്ള മനസ്സ്, നാളെ ദുഃഖിക്കും. ഇന്ന് നിന്നെ പുകഴ്ത്തിയവർ, നാളെ നിന്നെ കുറ്റം പറയും. മനസ്സിനെ ആശ്രയിച്ച സുഖം എപ്പോഴും ദുഃഖമായി മാറും. *3. ശരീരവും മനസ്സും ഇല്ലാത്ത സുഖം - ആത്മ സുഖം* ഇതാണ് ഭീഷ്മർ പറഞ്ഞത്. ശരീരം ഇല്ലാതെ, മനസ്സ് ഇല്ലാതെ, എന്നാലും ഉള്ള സുഖം. "ഭീഷ്മരേ, ശരീരവും മനസ്സും ഇല്ലാതെ സുഖം എങ്ങനെ?" എന്ന് ധർമ്മപുത്രർ ചോദിച്ചു. ഭീഷ്മർ പറഞ്ഞു: "നീ ദിവസവും അനുഭവിക്കുന്നുണ്ട്, പക്ഷേ ശ്രദ്ധിക്കുന്നില്ല." 3. നീ ദിവസവും അനുഭവിക്കുന്ന ആ സുഖം ഏതാണ്? - ഉറക്കം നോച്ചൂർജി ഈ ഭാഗം പറയുമ്പോൾ, നമ്മൾ നേരത്തെ പറഞ്ഞ ഉറക്കത്തിന്റെ ഉദാഹരണം തന്നെ പറയും. ധർമ്മപുത്രാ, രാത്രി നീ ഗാഢനിദ്രയിൽ ഉറങ്ങുമ്പോൾ, നിന്റെ ശരീരം എവിടെ? നിന്റെ മനസ്സ് എവിടെ? ശരീരം ഉണ്ട്, പക്ഷേ നിനക്ക് അതിനെക്കുറിച്ച് അറിവില്ല. മനസ്സ് ഉണ്ട്, പക്ഷേ വിചാരമില്ല. അപ്പോഴും നീ ഉണ്ടല്ലോ? രാവിലെ നീ പറയുന്നു - "ഞാൻ സുഖമായി ഉറങ്ങി." ആരാണ് സുഖമായി ഉറങ്ങിയത്? ശരീരമല്ല, മനസ്സല്ല. ശരീരവും മനസ്സും ഇല്ലാതിരുന്നിട്ടും, സുഖം അനുഭവിച്ച ഒരാൾ ഉണ്ടായിരുന്നു. അവനാണ് നീ. അവനാണ് ആത്മാവ്. ഭീഷ്മർ പറയുന്നു: "ഞാൻ ഇപ്പോൾ ശരശയ്യയിൽ കിടക്കുമ്പോൾ, ഞാൻ ആ സുഖത്തിലാണ്. എന്റെ ശരീരത്തിൽ അമ്പ് ഉണ്ട് എന്ന് എനിക്കറിയാം. പക്ഷേ ഞാൻ ശരീരമല്ല. എന്റെ മനസ്സിൽ വേദനയുടെ വിചാരം ഉണ്ട് എന്ന് എനിക്കറിയാം. പക്ഷേ ഞാൻ മനസ്സുമല്ല. ഞാൻ ആ രണ്ടിനെയും കാണുന്ന സാക്ഷിയാണ്. സാക്ഷിക്ക് അമ്പ് കൊള്ളില്ല. സാക്ഷിക്ക് വേദനയില്ല." അതുകൊണ്ടാണ് അമ്പ് കൊണ്ട ശരീരത്തിൽ കിടന്നിട്ടും ഭീഷ്മർക്ക് സുഖം. ശരീരത്തിന് വേദനയുണ്ട്, ഭീഷ്മർക്ക് ഇല്ല. 4. അപ്പോൾ ദുഃഖം എന്തുകൊണ്ട് നമ്മളെ ബാധിക്കുന്നു? ഭീഷ്മർ ധർമ്മപുത്രരോട് പറഞ്ഞു: > "ദുഃഖം ശരീരത്തിനും മനസ്സിനും മാത്രമാണ് വരുന്നത്, ധർമ്മപുത്രാ. നീ ശരീരമാണ് എന്ന് കരുതിയാൽ, ശരീരത്തിന്റെ ദുഃഖം നിന്റെ ദുഃഖമാകും. നീ മനസ്സാണ് എന്ന് കരുതിയാൽ, മനസ്സിന്റെ ദുഃഖം നിന്റെ ദുഃഖമാകും. നീ ശരീരവും മനസ്സുമല്ല എന്ന് അറിഞ്ഞാൽ, ദുഃഖം വരും, പക്ഷേ അത് നിന്നെ തൊടില്ല." ഇതിന് ഭീഷ്മർ ഒരു ഉദാഹരണം പറയുന്നു. ഒരു വീട്ടിൽ തീ പിടിച്ചാൽ, വീട്ടുകാരൻ "എന്റെ വീട് കത്തുന്നു" എന്ന് പറഞ്ഞ് കരയും. പക്ഷേ അയൽവാസി "ആ വീട് കത്തുന്നു" എന്ന് പറയും. വീട് ഒന്നാണ്, തീ ഒന്നാണ്. പക്ഷേ ഒരാൾക്ക് ദുഃഖം വരുന്നു, മറ്റേയാൾക്ക് വരുന്നില്ല. എന്തുകൊണ്ട്? ഒരാൾ വീട് "എന്റേത്" എന്ന് കരുതി, മറ്റേയാൾ "അവന്റേത്" എന്ന് കരുതി. അതുപോലെ, ശരീരത്തിൽ വേദന വരുമ്പോൾ, "എന്റെ ശരീരം" എന്ന് കരുതുന്നവന് ദുഃഖം വരും. "ഈ ശരീരം" എന്ന് കണ്ട് നിൽക്കുന്നവന് ദുഃഖം വരില്ല. ഭീഷ്മർ ശരശയ്യയിൽ കിടന്ന് പറഞ്ഞു: "ഈ ശരീരത്തിൽ അമ്പ് കൊണ്ടിരിക്കുന്നു" - "എന്റെ ശരീരത്തിൽ" എന്നല്ല. "ഈ ശരീരം" എന്നാണ്. അതാണ് വ്യത്യാസം. 5. എങ്ങനെ ഈ സുഖം അറിയും? ഭീഷ്മരുടെ പ്രായോഗിക വഴി ഭീഷ്മർ ധർമ്മപുത്രർക്ക് 3 സാധനകൾ കൊടുത്തു: *1. ശരീരത്തെ "ഇത്" എന്ന് പറയാൻ പഠിക്കൂ* "എന്റെ കൈ വേദനിക്കുന്നു" എന്ന് പറയാതെ, "ഈ കൈ വേദനിക്കുന്നു" എന്ന് പറയാൻ പഠിക്കൂ. "എന്റെ തല വേദനിക്കുന്നു" എന്നല്ല, "ഈ തല വേദനിക്കുന്നു" എന്ന്. "എന്റെ" എന്ന് പറയുമ്പോൾ നീ ശരീരമായി മാറുന്നു. "ഈ" എന്ന് പറയുമ്പോൾ നീ സാക്ഷിയായി മാറുന്നു. ഭീഷ്മർക്ക് "എന്റെ ശരീരത്തിൽ അമ്പ്" എന്ന് തോന്നിയിരുന്നെങ്കിൽ, അദ്ദേഹത്തിന് 58 ദിവസം കിടക്കാൻ പറ്റില്ലായിരുന്നു. അദ്ദേഹം "ഈ ശരീരത്തിൽ അമ്പ്" എന്ന് കണ്ടു. അതുകൊണ്ട് അദ്ദേഹത്തിന് സമാധാനം. *2. മനസ്സിനെ കാണാൻ പഠിക്കൂ* മനസ്സിൽ ദേഷ്യം വരുമ്പോൾ, "എനിക്ക് ദേഷ്യം" എന്ന് പറയാതെ, "ഈ മനസ്സിൽ ദേഷ്യം വന്നിരിക്കുന്നു" എന്ന് കാണാൻ പഠിക്കൂ. മനസ്സിൽ ദുഃഖം വരുമ്പോൾ, "ഈ മനസ്സ് ദുഃഖിക്കുന്നു" എന്ന് കാണൂ. നീ മനസ്സിനെ കാണുന്നവനാണ്, മനസ്സല്ല. *3. ഉറക്കത്തിലെ സുഖം ഓർക്കൂ* ദിവസവും രാവിലെ എഴുന്നേൽക്കുമ്പോൾ, 2 മിനിറ്റ് ചിന്തിക്കൂ - "ഇന്നലെ രാത്രി ശരീരവും മനസ്സും ഇല്ലാതിരുന്നിട്ടും, ഞാൻ സുഖമായി ഇരുന്നു. ആ സുഖം തന്നെയാണ് എന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വരൂപം. ഇന്ന് പകൽ ശരീരവും മനസ്സും വന്നാലും, ഞാൻ ആ സുഖത്തിൽ തന്നെയാണ്." ഇത് അഭ്യസിച്ചാൽ, ശരീരത്തിന് രോഗം വന്നാലും, മനസ്സിന് ദുഃഖം വന്നാലും, നിങ്ങൾക്ക് അത് ബാധിക്കില്ല. കാരണം നിങ്ങൾ ആ സുഖത്തിൽ സ്ഥിതി ചെയ്തിരിക്കുന്നു. ചുരുക്കത്തിൽ ഭീഷ്മർ പറഞ്ഞത് ധർമ്മപുത്രാ, നീ യുദ്ധം ജയിച്ചിട്ടും ദുഃഖിക്കുന്നത് എന്തുകൊണ്ടാണ്? കാരണം നീ സുഖത്തെ ശരീരത്തിലും മനസ്സിലും തിരയുന്നു. ശരീരത്തിലും മനസ്സിലും സുഖം തിരയുന്നവന് ദുഃഖമേ കിട്ടൂ. > *"ശരീരവും മനസ്സും ഇല്ലാത്ത സുഖം ഒരിക്കൽ അറിഞ്ഞാൽ, പിന്നെ ശരീരത്തിന്റെ ദുഃഖവും മനസ്സിന്റെ ദുഃഖവും നിന്നെ തൊടില്ല. കാരണം ദുഃഖം ശരീരത്തിനും മനസ്സിനും മാത്രമേ വരൂ, നിന്നെ തൊടാൻ പറ്റില്ല."* ഭീഷ്മർ ഇത് വെറും പറഞ്ഞതല്ല, ജീവിച്ച് കാണിച്ചതാണ്. ശരശയ്യയിൽ കിടന്ന്, 58 ദിവസം, ഇച്ഛാമൃത്യുവിനായി കാത്തിരുന്ന്, ഉത്തരായണം വരുന്നത് വരെ, അദ്ദേഹം ഈ സുഖത്തിൽ തന്നെയായിരുന്നു. അതുകൊണ്ടാണ് അദ്ദേഹത്തിന് ധർമ്മപുത്രർക്ക് ഉപദേശം കൊടുക്കാൻ പറ്റിയത്. "ശരീരത്തിൽ അമ്പ് കൊണ്ടവൻ കരയും. ശരീരത്തെ കാണുന്നവൻ ചിരിക്കും.