പുനർജന്മത്തെക്കുറിച്ച് ഭഗവാൻ പറഞ്ഞത്. യുദ്ധഭൂമിയുടെ കോലാഹലത്തിൽ നിന്ന് അല്പം മാറി, ഒരിടത്ത് കൃഷ്ണൻ ശാന്തനായി ഇരുന്നു. അർജുനൻ അദ്ദേഹത്തിനരികിൽ വന്ന് ഇരുന്നു. കുറച്ചുനേരം ഒന്നും സംസാരിച്ചില്ല. പിന്നെ അർജുനൻ പതുക്കെ ചോദിച്ചു: “കൃഷ്ണാ… മനുഷ്യൻ ശരീരം ഉപേക്ഷിച്ചു കഴിഞ്ഞാൽ എന്താണ് സംഭവിക്കുന്നത്? ഈ ജീവിതം ഇവിടെ അവസാനിക്കുമോ? അതോ… വീണ്ടും ജനിക്കുമോ?” കൃഷ്ണൻ പുഞ്ചിരിച്ചു. “അർജുനാ…” കൃഷ്ണൻ പറഞ്ഞു. “നീ എപ്പോഴും പഴയ വസ്ത്രം മാറ്റി പുതിയ വസ്ത്രം ധരിച്ചിട്ടില്ലേ?” “ഉണ്ട്, കൃഷ്ണാ.” “അപ്പോൾ പഴയ വസ്ത്രം മാറിയപ്പോൾ നീ ഇല്ലാതായോ?” അർജുനൻ ചിരിച്ചു. “ഇല്ല.” “അതുപോലെ തന്നെയാണ് ശരീരവും. ശരീരം ഒരു വസ്ത്രം പോലെയാണ്. കാലം കഴിയുമ്പോൾ അത് ജീർണ്ണിക്കും. അപ്പോൾ ആത്മാവ് അതിനെ ഉപേക്ഷിക്കും. പുതിയൊരു ശരീരം സ്വീകരിക്കും. പഴയ വസ്ത്രം ഉപേക്ഷിച്ച് പുതിയ വസ്ത്രം ധരിക്കുന്നതുപോലെ.” അർജുനൻ കുറച്ചുനേരം മൗനമായി ഇരുന്നു. “എങ്കിൽ, കൃഷ്ണാ… ഒരാൾക്ക് അടുത്ത ജന്മത്തിൽ എന്ത് ശരീരം ലഭിക്കുമെന്ന് എങ്ങനെയാണ് തീരുമാനിക്കപ്പെടുന്നത്?” കൃഷ്ണൻ അവിടെ കിടന്നിരുന്ന ഒരു ഉണങ്ങിയ കായയെടുത്ത് കൈയിൽ വെച്ചു. “ഈ കായ ഇന്നലെ പച്ചയായിരുന്നു. ഇന്ന് അത് ഉണങ്ങി. നാളെ അത് വീണ്ടും മുളയ്ക്കും. ജീവിതവും അങ്ങനെയാണ്.” അദ്ദേഹം തുടർന്നു: “മനുഷ്യൻ ചെയ്യുന്ന ഓരോ കർമ്മവും അവന്റെ ഉള്ളിൽ ഒരു വിത്ത് വിതയ്ക്കുന്നു. നല്ല കർമ്മങ്ങൾ നല്ല വിത്തുകൾ. ദുഷ്കർമ്മങ്ങൾ ദുഃഖത്തിന്റെ വിത്തുകൾ. ആഗ്രഹങ്ങൾ മറ്റൊരു വിത്ത്. വൈരാഗ്യം മറ്റൊരു വിത്ത്. സ്നേഹം മറ്റൊരു വിത്ത്. അങ്ങനെ മനുഷ്യൻ ജീവിക്കുന്ന ഓരോ നിമിഷവും തന്റെ ഭാവിയുടെ വിത്തുകൾ തന്നെയാണ് വിതയ്ക്കുന്നത്... ശരീരം അവസാനിക്കുന്നു. പക്ഷേ ശരീരത്തോടൊപ്പം മനസ്സിലെ എല്ലാ അടയാളങ്ങളും അവസാനിക്കുന്നില്ല. സുഗന്ധമുള്ള പൂവിന്റെ അടുത്തുകൂടി കാറ്റ് കടന്നുപോകുമ്പോൾ, പൂവ് കാറ്റിനൊപ്പം സഞ്ചരിക്കില്ല. പക്ഷേ അതിന്റെ സുഗന്ധം കാറ്റിനൊപ്പം പോകും. അതുപോലെ തന്നെ, ജീവൻ ഒരു ശരീരം ഉപേക്ഷിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ മനസ്സിലെ സംസ്കാരങ്ങളും ആഗ്രഹങ്ങളും കർമ്മബന്ധങ്ങളും അതിന്റെ യാത്രയിൽ കൂടെയുണ്ടാകും.” അർജുനൻ ശ്രദ്ധയോടെ കേട്ടിരുന്നു. കൃഷ്ണൻ പറഞ്ഞു: “അതുകൊണ്ടാണ് രണ്ടുപേർ ഒരേ വീട്ടിൽ ജനിച്ചിട്ടും അവരുടെ ജീവിതങ്ങൾ ഒരുപോലെ അല്ലാത്തത്. ഇവയെല്ലാം വെറും യാദൃച്ഛികതയായി മാത്രം കാണരുത്. കർമ്മത്തിന്റെ സൂക്ഷ്മമായ നിയമങ്ങൾ മനുഷ്യന്റെ കണ്ണുകൾക്ക് അപ്പുറമാണ്.” അർജുനൻ ചോദിച്ചു: “അപ്പോൾ കൃഷ്ണാ… ഒരാളുടെ അടുത്ത ജന്മം മുഴുവനും അയാളുടെ കർമ്മം തന്നെയാണോ തീരുമാനിക്കുന്നത്?” കൃഷ്ണൻ പറഞ്ഞു: “കർമ്മം മാത്രം അല്ല, അർജുനാ. അവന്റെ മനസ്സും. അവന്റെ ആഗ്രഹങ്ങളും. അവൻ ജീവിതം മുഴുവൻ എന്തിനെക്കുറിച്ചാണ് ചിന്തിച്ചത് എന്നതും. ഒരു മനുഷ്യൻ ജീവിതം മുഴുവൻ സമ്പത്തിനുവേണ്ടി മാത്രം ഓടിയാൽ, അവന്റെ മനസ്സിൽ സമ്പത്തിന്റെ ചിന്തകൾ ആഴത്തിൽ പതിയും. പകയിൽ ജീവിച്ചാൽ പക അവന്റെ ഉള്ളിൽ വേരൂന്നും. സ്നേഹത്തിൽ ജീവിച്ചാൽ സ്നേഹം അവന്റെ സ്വഭാവമാകും. ഈ മനസ്സിന്റെ അവസ്ഥയാണ് ദേഹവിയോഗത്തിനു ശേഷവും അവനെ പിന്തുടരുന്നത്.” അർജുനൻ പതുക്കെ ചോദിച്ചു: “അപ്പോൾ ജീവിതാവസാന സമയത്ത് മാത്രം ദൈവത്തെ ഓർത്താൽ മതിയോ?” കൃഷ്ണൻ പുഞ്ചിരിച്ചു. “ജീവിതത്തിന്റെ അവസാന നിമിഷത്തിൽ മാത്രം ദൈവത്തെ ഓർക്കാൻ കഴിയുമെന്നു കരുതുന്നത് വലിയൊരു തെറ്റാണ്. ജീവിതം മുഴുവൻ ദൈവത്തെ മറന്നിട്ട്, അവസാന നിമിഷത്തിൽ മാത്രം അവനെ ഓർക്കുക എളുപ്പമല്ല. മനസ്സ് ജീവിതകാലം മുഴുവൻ എന്തിനെ സ്നേഹിച്ചുവോ, അതിലേക്കാണ് അവസാന നിമിഷത്തിലും സ്വാഭാവികമായി തിരിയുക. അതുകൊണ്ട് , ജീവിതത്തെ മാറ്റുക.” അർജുനന്റെ കണ്ണുകൾ കൃഷ്ണന്റെ മുഖത്തേക്ക് ഉയർന്നു. “എങ്ങനെ ജീവിക്കണം, കൃഷ്ണാ?” കൃഷ്ണൻ പറഞ്ഞു: “കർമ്മം ചെയ്യുക. പക്ഷേ കർമ്മഫലത്തിൽ അമിതമായ ആസക്തി വെക്കരുത്." കൃഷ്ണൻ വീണ്ടും പറഞ്ഞു: “ഒരു മനുഷ്യൻ ജീവിതം മുഴുവൻ കോപം വളർത്തിയാൽ, അവൻ തന്റെ ഉള്ളിൽ കോപത്തിന്റെ ലോകം തന്നെയാണ് പണിയുന്നത്. ഒരു മനുഷ്യൻ അസൂയയിൽ ജീവിച്ചാൽ, അവൻ തന്റെ ഉള്ളിൽ അസൂയയുടെ ലോകം പണിയുന്നു. ഒരു മനുഷ്യൻ കരുണയിൽ ജീവിച്ചാൽ, അവന്റെ ഉള്ളിൽ കരുണയുടെ ലോകം വിരിയും. അതുകൊണ്ട് അടുത്ത ജന്മത്തെക്കുറിച്ച് ഭയപ്പെടുന്നതിന് മുമ്പ്… ഈ ജന്മത്തിൽ നീ എന്താണ് വളർത്തിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നത് എന്ന് നോക്കുക.” അർജുനൻ ചോദിച്ചു “കൃഷ്ണാ… എന്നാൽ പുനർജന്മം ഒരിക്കലും അവസാനിക്കില്ലേ?” കൃഷ്ണന്റെ മുഖത്ത് വീണ്ടും ആ ശാന്തമായ പുഞ്ചിരി വിരിഞ്ഞു. “അവസാനിക്കും, അർജുനാ. അതാണ് മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ പരമമായ ലക്ഷ്യം. കർമ്മബന്ധനങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചിതനാകുമ്പോൾ… ആഗ്രഹങ്ങളുടെ പിടിയിൽ നിന്ന് മനസ്സ് സ്വതന്ത്രമാകുമ്പോൾ… ‘ഞാൻ’ എന്ന അഹങ്കാരം അലിഞ്ഞുപോകുമ്പോൾ… ജീവൻ തന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വരൂപത്തെ തിരിച്ചറിയുമ്പോൾ… അവന് വീണ്ടും വീണ്ടും ഈ ജീവിതചക്രത്തിലേക്ക് മടങ്ങേണ്ടിവരില്ല. എന്നെ പ്രാപിച്ചവന് ഈ അനിത്യമായ ലോകത്തിലേക്ക് വീണ്ടും ജനിക്കേണ്ടിവരില്ല.” .......... ഹരേ കൃഷ്ണാ