*ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ ദേവതയെ പ്രതിഷ്ഠിക്കുന്നതിന് പിന്നിൽ ശാസ്ത്രീയവും ദാർശനികവുമായ വലിയൊരു തത്ത്വമുണ്ട്. കേവലം ഒരു വിഗ്രഹം സ്ഥാപിക്കുക എന്നതിലപ്പുറം, പ്രപഞ്ചത്തിലെ ചൈതന്യത്തെ ഒരു നിശ്ചിത ബിന്ദുവിലേക്ക് ആവാഹിച്ച് നിര്‍ത്തുന്ന ചെയ്യുന്ന പ്രക്രിയയാണത്. ഇതിന് # *തന്ത്രശാസ്ത്രവുമായും ജ്യോതിഷവുമായും* *അവിഭാജ്യമായ* *ബന്ധമാണുള്ളത്* . *ഇതിന്‍റെ പിന്നിലെ തത്ത്വങ്ങളും തന്ത്ര-ജ്യോതിഷ ബന്ധങ്ങളും വിശദമായി താഴെ വിവരിക്കുന്നു* 1. *പ്രതിഷ്ഠയുടെ അടിസ്ഥാന തത്ത്വം* തന്ത്രശാസ്ത്രമനുസരിച്ച് "യഥാ പിണ്ഡേ തഥാ ബ്രഹ്മാണ്ഡേ" (പ്രപഞ്ചത്തിലുള്ളത് തന്നെയാണ് ശരീരത്തിലുള്ളതും) എന്നാണ് പ്രമാണം. പ്രപഞ്ചത്തിൽ പരന്നു കിടക്കുന്ന നിരാകാരവും സർവ്വവ്യാപിയുമായ ഈശ്വരചൈതന്യത്തെ ഭക്തർക്ക് ഉപാസിക്കാൻ പാകത്തിൽ ഒരു രൂപത്തിലേക്ക് (സാകാരത്തിലേക്ക്) കൊണ്ടുവരുന്നതാണ് പ്രതിഷ്ഠ *ശരീര-ക്ഷേത്ര സദൃശ്യം* : മനുഷ്യശരീരത്തെ ഒരു ക്ഷേത്രമായും, അതിലെ ജീവനെ പ്രതിഷ്ഠയായ ദേവനായുമാണ് സങ്കൽപ്പിക്കുന്നത് ("ദേഹോ ദേവാലയഃ പ്രോക്തോ ജീവോ ദേവഃ സനാതനഃ"). ക്ഷേത്രത്തിന്‍റെ ശ്രീകോവിൽ മനുഷ്യന്‍റെ ശിരസ്സായും, പ്രതിഷ്ഠ ഭ്രൂമധ്യ(ആജ്ഞാചക്ര)മായും, ഗോപുരം പാദങ്ങളായും സങ്കൽപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. *ചൈതന്യംഘനീഭവിക്കൽ* : ഒരു ലെൻസിലൂടെ സൂര്യപ്രകാശത്തെ കടത്തിവിട്ട് ഒരു ബിന്ദുവിലേക്ക് കേന്ദ്രീകരിക്കുമ്പോൾ അവിടെ അഗ്നി ഉണ്ടാകുന്നതുപോലെ, പ്രപഞ്ചശൈതന്യത്തെ മന്ത്ര-ക്രിയാദികളിലൂടെ വിഗ്രഹത്തിലേക്ക് ആവാഹിച്ച് കേന്ദ്രീകരിക്കുന്ന പ്രക്രിയയാണ് പ്രതിഷ്ഠ. 2. *തന്ത്രശാസ്ത്രബന്ധം* : ക്ഷേത്രനിർമ്മാണം മുതൽ വിഗ്രഹത്തിൽ ജീവൻ നിലനിർത്തുന്നത് വരെയുള്ള എല്ലാ കാര്യങ്ങളും നിയന്ത്രിക്കുന്നത് തന്ത്രശാസ്ത്രമാണ്. തന്ത്രത്തിൽ പ്രതിഷ്ഠയെ ഒരു 'ശാസ്ത്രക്രിയ' ആയിട്ടാണ് കാണുന്നത്. *ഷഡാധാരപ്രതിഷ്ഠ* : വിഗ്രഹം വെറുതെ തറയിൽ ഉറപ്പിക്കുകയല്ല ചെയ്യുന്നത്. വിഗ്രഹത്തിന് താഴെയായി പ്രകൃതിയിലെ വിവിധ ഊർജ്ജങ്ങളെ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്ന ആധാരശില, നിധികുംഭം, പത്മം/അഷ്ടദളപത്മം , കൂർമ്മം, യോഗനാളം, നപുംസക ശില തുടങ്ങിയ ഷഡാധാരങ്ങൾ സ്ഥാപിക്കുന്നു. മനുഷ്യശരീരത്തിലെ ആറു ചക്രങ്ങളെയാണ് (മൂലാധാരം മുതൽ ആജ്ഞാചക്രം വരെ) ഇത് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്. *ജീവന്യാസം* : വിഗ്രഹത്തിന് ജീവൻ നൽകുന്ന ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട തന്ത്രിക ചടങ്ങാണ് ജീവന്യാസം. തന്ത്രി തന്‍റെ ഉള്ളിലെ ആത്മചൈതന്യത്തെ പ്രാണായാമം, മുദ്രകൾ, മന്ത്രങ്ങൾ എന്നിവയിലൂടെ വിഗ്രഹത്തിലേക്ക് പകരുന്നു. ഇതിലൂടെ കേവലം ശിലയോ ലോഹമോ ആയ വിഗ്രഹം 'അർച്ചാവിഗ്രഹം' (പ്രത്യക്ഷ ദൈവസ്വരൂപം) ആയി മാറുന്നു. *മന്ത്രവും യന്ത്രവും* : ഓരോ ദേവതയ്ക്കും കൃത്യമായ മൂലമന്ത്രങ്ങളും ധ്യാനശ്ലോകങ്ങളുമുണ്ട്. തന്ത്രവിധിപ്രകാരം തയ്യാറാക്കിയ യന്ത്രങ്ങൾ (തകിടുകൾ) വിഗ്രഹത്തിന് താഴെ പ്രതിഷ്ഠിക്കാറുണ്ട്. ഈ യന്ത്രങ്ങളാണ് വിഗ്രഹത്തിലെ ഊർജ്ജത്തെ നിരന്തരം പ്രസരിപ്പിക്കുന്നത്. 3. *ജ്യോതിഷബന്ധം* : പ്രതിഷ്ഠാകർമ്മത്തിന്‍റെ വിജയവും ആ ക്ഷേത്രത്തിന്‍റെ ചൈതന്യവ്യാപ്തിയും പൂർണ്ണമായും ജ്യോതിഷവിധികളെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു. ജ്യോതിഷം ഇവിടെ രണ്ട് രീതിയിൽ ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു: കാലഗണനയിലും, ദേവതാ സങ്കൽപ്പത്തിലും. എ) **മുഹൂർത്ത ശാസ്ത്രം* : ഒരു ക്ഷേത്രപ്രതിഷ്ഠ നടത്തുന്ന സമയം ആ ക്ഷേത്രത്തിന്‍റെ ഭാവി നിർണ്ണയിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട് തന്നെ ഏറ്റവും ഉത്തമമായ മുഹൂർത്തമാണ് ഇതിനായി തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നത്. *ഉത്തരായനം* : സൂര്യൻ വടക്കോട്ട് സഞ്ചരിക്കുന്ന ഉത്തരായന കാലമാണ് (മകരമാസം മുതൽ മിഥുനം വരെ) പ്രതിഷ്ഠയ്ക്ക് ഏറ്റവും ശ്രേഷ്ഠം. *നക്ഷത്രവും തിഥിയും:* സൗമ്യ നക്ഷത്രങ്ങളും (രോഹിണി, മകയിരം, ഉത്രം, അത്തം, ചിത്ര, ചോതി, അനിഴം, രേവതി തുടങ്ങിയവ) ശുക്ലപക്ഷ തിഥികളും പ്രതിഷ്ഠയ്ക്ക് തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നു. *ലഗ്നശുദ്ധി* : പ്രതിഷ്ഠാ സമയത്തെ ലഗ്നം അത്യന്തം ശുദ്ധമായിരിക്കണം. ലഗ്നത്തിൽ പാപഗ്രഹങ്ങൾ വരാൻ പാടില്ല. കേന്ദ്ര-ത്രികോണങ്ങളിൽ ശുഭഗ്രഹങ്ങൾ നിൽക്കുന്ന സമയം നോക്കിയാണ് 'പ്രതിഷ്ഠാലഗ്നം' കുറിക്കുന്നത്. ബി) *ഗ്രഹങ്ങളും ദേവതാ പ്രതിഷ്ഠയും:* ജ്യോതിഷത്തിലെ നവഗ്രഹങ്ങൾക്ക് അനുകൂലമായ ഊർജ്ജം ഭൂമിയിൽ എത്തിക്കാനും പ്രതിഷ്ഠകൾ സഹായിക്കുന്നു. ഉദാഹരണത്തിന്: സൂര്യൻ: ശിവൻ, വിഷ്ണു പ്രതിഷ്ഠകൾ. ചന്ദ്രൻ: ഭഗവതി (ദുർഗ്ഗ/ഭദ്രകാളി) പ്രതിഷ്ഠകൾ. ചൊവ്വ:സുബ്രഹ്മണ്യൻ, ഭദ്രകാളി, ഹനുമാൻ പ്രതിഷ്ഠകൾ. ബുധൻ: ശ്രീകൃഷ്ണൻ, മഹാവിഷ്ണു പ്രതിഷ്ഠകൾ. വ്യാഴം (ഗുരു): ദക്ഷിണാമൂർത്തി, വിഷ്ണു പ്രതിഷ്ഠകൾ. ശുക്രൻ: മഹാലക്ഷ്മി, അന്നപൂർണ്ണേശ്വരി പ്രതിഷ്ഠകൾ. ശനി: ശാസ്താവ് (അയ്യപ്പൻ) പ്രതിഷ്ഠ. ഒരു വ്യക്തിയുടെ ജാതകത്തിലെ ഗ്രഹദോഷങ്ങൾക്ക് പരിഹാരമായി കൃത്യമായ ക്ഷേത്രദർശനം നിർദ്ദേശിക്കുന്നത് ഈ തത്ത്വത്തിന്‍റെ അടിസ്ഥാനത്തിലാണ്. കൂടാതെ, പ്രതിഷ്ഠ നടത്തുന്ന നാളിലെ ഗ്രഹസ്ഥിതി അനുസരിച്ചാണ് ക്ഷേത്രത്തിന്‍റെ ദേവപ്രശ്നം' നടത്തുമ്പോൾ ഭാവിയിലെ ദോഷങ്ങളും പരിഹാരങ്ങളും കണ്ടെത്തുന്നത്. ഉപസംഹാരം ചുരുക്കത്തിൽ, പ്രപഞ്ചശക്തിയെ ഭൂമിയിലെ ഒരു ബിന്ദുവിലേക്ക് കൊണ്ടുവരുന്ന ശാസ്ത്രമാണ് തന്ത്രം; അതിന് അനുയോജ്യമായ പ്രപഞ്ചസാഹചര്യവും സമയവും കണക്കാക്കുന്ന ശാസ്ത്രമാണ് ജ്യോതിഷം. ഈ രണ്ട് ശാസ്ത്രങ്ങളും ഭക്തിയും ദാർശനികതയും ഒത്തുചേരുമ്പോഴാണ് ഒരു ക്ഷേത്രത്തിൽ 'ദേവചൈതന്യം' പൂർണ്ണരൂപത്തിൽn പ്രകാശിക്കുന്നതും അത് ഭക്തർക്ക് ഫലദായകമായി തീരുന്നതു.