ശ്രീമദ് ഭാഗവതം തൃതീയ സ്കന്ധത്തിൽ (മൂന്നാം അധ്യായങ്ങളിൽ) മൈത്രേയ മഹർഷി വിദുരന് നൽകുന്ന പ്രപഞ്ച സൃഷ്ടി വിവരണം (Srishti Vivaranam) സാംഖ്യശാസ്ത്ര സിദ്ധാന്തങ്ങളെയും ഭഗവത് ലീലകളെയും അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ളതാണ്. മഹാഭാരത യുദ്ധത്തിന് മുൻപ് തീർത്ഥാടനത്തിന് ഇറങ്ങിയ വിദുരർ യമുനാതീരത്തുവെച്ച് ഉദ്ധവരെയും തുടർന്ന് ഹരിദ്വാറിൽ വെച്ച് മൈത്രേയ മഹർഷിയെയും കണ്ടുമുട്ടുന്നു. അവിടെവെച്ച് വിദുരരുടെ സംശയങ്ങൾക്ക് മറുപടിയായാണ് മൈത്രേയൻ ഈ പ്രപഞ്ചോത്പത്തി കഥ വിവരിക്കുന്നത്. മൈത്രേയൻ വിവരിച്ച പ്രധാന സൃഷ്ടിഘട്ടങ്ങൾ താഴെ പറയുന്നവയാണ്: 1. പ്രളയാവസ്ഥയും പരമാത്മാവും സൃഷ്ടിക്ക് മുൻപ് ഈ പ്രപഞ്ചത്തിൽ പരമാത്മാവ് (ഭഗവാൻ വിഷ്ണു) മാത്രമാണ് ഉണ്ടായിരുന്നത്. അന്ന് പ്രകൃതിയോ ഗുണങ്ങളോ പ്രപഞ്ചമോ ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. ഭഗവാൻ തന്റെ 'മായാശക്തി'യെ ഉണർത്തിയതോടെയാണ് സൃഷ്ടി പ്രക്രിയ ആരംഭിക്കുന്നത്. 2. മഹത്തത്ത്വത്തിന്റെ ഉത്പത്തി ഭഗവാന്റെ ദൃഷ്ടി പതിഞ്ഞപ്പോൾ മായയിൽ നിന്ന് മഹത്തത്ത്വം (ആദ്യത്തെ ബുദ്ധിശക്തി) രൂപപ്പെട്ടു. മഹത്തത്ത്വത്തിൽ നിന്ന് സത്വരജസ്തമോ ഗുണങ്ങളടങ്ങിയ അഹങ്കാരം ഉണ്ടായി. 3. പ്രപഞ്ച ഘടകങ്ങളുടെ രൂപീകരണം (താമസമഹങ്കാരം) ആകാശം: അഹങ്കാരത്തിൽ നിന്ന് ശബ്ദഗുണത്തോടെ ആദ്യം ആകാശമുണ്ടായി. വായു: ആകാശത്തിൽ നിന്ന് സ്പർശഗുണമുള്ള വായു രൂപപ്പെട്ടു. അഗ്നി (തേജസ്സ്): വായുവിൽ നിന്ന് രൂപഗുണമുള്ള അഗ്നി ഉണ്ടായി. ജലം: അഗ്നിയിൽ നിന്ന് രസഗുണമുള്ള ജലമുണ്ടായി. ഭൂമി: ജലത്തിൽ നിന്ന് ഗന്ധഗുണമുള്ള ഭൂമിയുണ്ടായി. 4. ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെയും ദേവതകളുടെയും സൃഷ്ടി (സാത്വിക-രാജസ അഹങ്കാരം) സാത്വിക അഹങ്കാരത്തിൽ നിന്ന് മനസ്സ്, ദിക്ക്, വായു, സൂര്യൻ, വരുണൻ, അഗ്നി, ഇന്ദ്രൻ തുടങ്ങിയ ഇന്ദ്രിയാധിഷ്ഠിത ദേവതകൾ ഉണ്ടായി. രാജസ അഹങ്കാരത്തിൽ നിന്ന് ജ്ഞാനേന്ദ്രിയങ്ങളും (കണ്ണ്, മൂക്ക്, ചെവി, നാക്ക്, ത്വക്ക്) കർമ്മേന്ദ്രിയങ്ങളും (വാക്ക്, കൈ, കാൽ, പായു, ഉപസ്ഥം) ഉണ്ടായി. 5. വിരാട് പുരുഷന്റെ ആവിർഭാവം മേൽപ്പറഞ്ഞ ഘടകങ്ങൾ പരസ്പരം ചേരാതിരുന്നപ്പോൾ ദേവന്മാർ ഭഗവാനെ പ്രാർത്ഥിച്ചു. ഭഗവാൻ തന്റെ കാളശക്തിയാൽ ഇവയെ എല്ലാം ഒന്നിപ്പിച്ച് ഒരു പ്രപഞ്ച അണ്ഡം (Cosmic Egg) സൃഷ്ടിച്ചു. ഈ അണ്ഡത്തിൽ നിന്ന് ഒരായിരം വർഷങ്ങൾക്ക് ശേഷം വിരാട് പുരുഷൻ (വിശ്വരൂപം) ഉണർന്നു. വിരാട് പുരുഷന്റെ മുഖത്ത് നിന്ന് ബ്രാഹ്മണരും, കൈകളിൽ നിന്ന് ക്ഷത്രിയരും, തുടകളിൽ നിന്ന് വൈശ്യരും, പാദങ്ങളിൽ നിന്ന് ശൂദ്രരും ആവിർഭവിച്ചു. 6. ബ്രഹ്മാവിന്റെ ജനനവും തുടർന്നുള്ള സൃഷ്ടിയും ഭഗവാന്റെ നാഭീപദ്മത്തിൽ നിന്ന് പ്രപഞ്ചസൃഷ്ടികർത്താവായ ബ്രഹ്മാവ് ജനിച്ചു. ബ്രഹ്മാവ് ഘോരതപസ്സ് ചെയ്യുകയും ഭഗവത് അനുഗ്രഹത്താൽ സൃഷ്ടിസാമർത്ഥ്യം നേടുകയും ചെയ്തു. തുടർന്ന് ബ്രഹ്മാവ് സനത്കുമാരന്മാർ, മരീചി തുടങ്ങിയ നവപ്രജാപതിമാർ, രുദ്രൻ, സ്വായംഭുവ മനു എന്നിവരെ സൃഷ്ടിച്ച് പ്രപഞ്ചത്തെ ജനനിബിഡമാക്കി. ഈ പ്രപഞ്ചം ഭഗവാന്റെ ലീല മാത്രമാണെന്നും, മായയാൽ ആവൃതമായ ജീവൻ ഭക്തിയിലൂടെ മാത്രമേ മോചനം നേടുകയുള്ളൂ എന്നും മൈത്രേയൻ വിദുരനെ ഉപദേശിക്കുന്നു. മൈത്രേയ മഹർഷി വിദുരന് നൽകുന്ന പ്രപഞ്ച സൃഷ്ടി വിവരണത്തിന് ആധുനിക ശാസ്ത്ര സിദ്ധാന്തങ്ങളുമായി (Modern Science) അത്ഭുതകരമായ ചില സാമ്യങ്ങളുണ്ട്. പുരാതന ഭാരതീയ സങ്കൽപ്പങ്ങൾ രൂപകങ്ങളിലൂടെയും (Metaphors) തത്ത്വചിന്തയിലൂടെയും അവതരിപ്പിച്ചപ്പോൾ, ആധുനിക ശാസ്ത്രം അത് ഗണിതത്തിലൂടെയും പരീക്ഷണങ്ങളിലൂടെയും തെളിയിക്കുന്നു. അവ തമ്മിലുള്ള പ്രധാന ബന്ധങ്ങൾ താഴെ പറയുന്നവയാണ്: 1. മഹാവിസ്ഫോടന സിദ്ധാന്തവും പ്രളയാവസ്ഥയും (Big Bang Theory) ശാസ്ത്രം: പ്രപഞ്ചം ഉണ്ടാകുന്നതിന് മുൻപ് 'സിംഗുലാരിറ്റി' (Singularity) എന്ന അനന്തമായ ഊർജ്ജമുള്ള ഒരു ബിന്ദു മാത്രമാണുണ്ടായിരുന്നത്. അതിൽ നിന്നാണ് പ്രപഞ്ചം വികസിച്ചത്. ഭാഗവതം: സൃഷ്ടിക്ക് മുൻപ് ശൂന്യതയോ പ്രപഞ്ചമോ ഇല്ല, ഭഗവാൻ (പരമമായ ഊർജ്ജം) മാത്രമാണുണ്ടായിരുന്നത്. ഭഗവാന്റെ ഇച്ഛയാൽ മായ ഉണർന്നപ്പോഴാണ് സൃഷ്ടി തുടങ്ങിയത്. 2. ഊർജ്ജ സംരക്ഷണ നിയമം (Law of Conservation of Energy) ശാസ്ത്രം: ഊർജ്ജത്തെ നിർമ്മിക്കാനോ നശിപ്പിക്കാനോ കഴിയില്ല; ഒരു രൂപത്തിൽ നിന്ന് മറ്റൊരു രൂപത്തിലേക്ക് മാറ്റാനേ കഴിയൂ (E=mc²). ഭാഗവതം: പ്രളയകാലത്ത് പ്രപഞ്ചം നശിക്കുന്നില്ല, അത് ഭഗവാനിലേക്ക് തന്നെ ചുരുങ്ങിക്കിടക്കുന്നു (Potential form). സൃഷ്ടികാലത്ത് അത് വീണ്ടും പ്രകടമാകുന്നു (Kinetic form). 3. പ്രപഞ്ച പരിണാമം: സൂക്ഷ്മത്തിൽ നിന്ന് സ്ഥൂലത്തിലേക്ക് (Evolution of Matter) മൈത്രേയൻ പറയുന്ന പഞ്ചഭൂതങ്ങളുടെ ഉത്പത്തി ക്രമം ആധുനിക പ്രപഞ്ചശാസ്ത്രത്തിന് (Cosmology) വളരെ അടുത്താണ്: ആകാശം (Space): ബിഗ് ബാങ്ങിന് ശേഷം ആദ്യം ഉണ്ടായത് വികസിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ആകാശമാണ് (Space). വായു (Gas/Motion): ആകാശത്ത് വാതകപടലങ്ങൾ ചലിക്കാൻ തുടങ്ങി. അഗ്നി (Heat/Energy): ചലനവും ഘർഷണവും കാരണം നക്ഷത്രങ്ങളും സൂര്യന്മാരും ഉണ്ടായി (Thermal energy). ജലം (Liquid): താപനില കുറഞ്ഞപ്പോൾ മൂലകങ്ങൾ ചേർന്ന് ജലമുണ്ടായി. ഭൂമി (Solid Matter): ജലത്തിനും ഘനീഭവിക്കലിനും ശേഷം കട്ടിയുള്ള ഗ്രഹങ്ങളും മണ്ണുമുണ്ടായി. 4. കോസ്മിക് എഗ്ഗ് (Cosmic Egg) ശാസ്ത്രം: ആദ്യകാലത്ത് പ്രപഞ്ചം വളരെ ചൂടുള്ളതും സാന്ദ്രതയേറിയതുമായ ഒരു വലിയ ഗോളാകൃതിയിലായിരുന്നു എന്ന് ചില ശാസ്ത്രജ്ഞർ (Georges Lemaître) മിഥ്യാധാരണകളില്ലാതെ മിഥ്യയായി കണക്കാക്കിയിരുന്നു. ഭാഗവതം: മൈത്രേയൻ ഇതിനെ 'പ്രപഞ്ച അണ്ഡം' (Cosmic Egg) എന്നാണ് വിളിക്കുന്നത്. ഇതിൽ നിന്നാണ് വിരാട് പുരുഷൻ അല്ലെങ്കിൽ ദൃശ്യപ്രപഞ്ചം പുറത്തുവന്നത്. 5. ബയോസെൻട്രിസം (Biocentrism) ശാസ്ത്രം: ക്വാണ്ടം ഫിസിക്സ് (Quantum Physics) അനുസരിച്ച്, ഒരു നിരീക്ഷകൻ (Observer) ഉള്ളപ്പോൾ മാത്രമേ പ്രപഞ്ചത്തിലെ കണികകൾക്ക് കൃത്യമായ രൂപവും ഭാവവും ഉണ്ടാകൂ. ഭാഗവതം: പ്രപഞ്ച ഘടകങ്ങൾ മാത്രം ഉണ്ടായപ്പോൾ സൃഷ്ടി പൂർണ്ണമായില്ല. ഭഗവാന്റെ 'ചൈതന്യം' (Consciousness) അതിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചപ്പോൾ മാത്രമാണ് പ്രപഞ്ചം സജീവമായത് (വിരാട് പുരുഷന്റെ ഉണർവ്വ്). 6. വലിയ സമയക്രമങ്ങൾ (Cosmic Time Scales) ശാസ്ത്രം: പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ പ്രായം കോടിക്കണക്കിന് വർഷങ്ങളാണ് (13.8 Billion Years). ഭാഗവതം: ബ്രഹ്മാവിന്റെ ഒരു പകൽ എന്നത് കോടിക്കണക്കിന് മനുഷ്യവർഷങ്ങളാണ് (ചതുര്യുഗങ്ങൾ). പാശ്ചാത്യ ചിന്തകൾ പ്രപഞ്ചത്തിന് ഏതാനും ആയിരം വർഷത്തെ പ്രായം മാത്രം കൽപ്പിച്ചപ്പോൾ, ഭാരതീയ ശാസ്ത്രം ശതകോടി വർഷങ്ങളുടെ കണക്കുകളാണ് നൽകിയത്. ചുരുക്കത്തിൽ, ആധുനിക ശാസ്ത്രം ഭൗതികമായ കാഴ്ചപ്പാടിലൂടെ കണ്ടെത്തുന്ന കാര്യങ്ങൾ മൈത്രേയ മഹർഷി ആത്മീയവും തത്ത്വചിന്താപരവുമായ ഭാഷയിൽ വിവരിച്ചു എന്ന് പറയാം.