*പ്രയാണകാലേ മനസാചലേന ഭക്ത്യാ യുക്തോ യോഗബലേന ചൈവ* *ഭ്രുവോർമധ്യേ പ്രാണമാവേശ്യ സമ്യക് സ തം പരം പുരുഷമുപൈതി ദിവ്യം* 10 പ്രയാണകാലേ മരണകാലേ മനസാ അചലേന ചലനവർജിതേന ഭക്ത്യാ യുക്തഃ ഭജനം ഭക്തിഃ തയാ യുക്തഃ യോഗബലേന ച ഏവ യോഗസ്യ ബലേ യോഗബലം തേന സമാധിജസംസ്കാരപ്രചയജനിതചിത്തസ്ഥൈര്യലക്ഷണം യോഗബലം തേന ച യുക്തഃ ഇത്യർത്ഥഃ. പൂർവം ഹൃദയപുണ്ഡരീകേ വശീകൃത്യ ചിത്തം, തതഃ ഊർദ്ധ്വഗാമിന്യാ നാഡ്യാ, ഭൂമിജയക്രമേണ ഭ്രുവോഃ മദ്ധ്യേ പ്രാണം ആവേശ്യ സ്ഥാപയിത്വാ, സമ്യഗ് അപ്രമത്തഃ സൻ സ ഏവം ബുദ്ധിമാൻ യോഗീ 'കവിം പുരാണം' ഇത്യാദിലക്ഷണം തം പരം പുരുഷം ഉപൈതി പ്രതിപദ്യതേ ദിവ്യം ദ്യോതനാത്മകം. 10 പുനഃ അപി വക്ഷ്യമാണേന ഉപായേന പ്രതിപിത്സിതസ്യ ബ്രഹ്മണഃ വേദവിദ്വദനാദിവിശേഷണവിശേഷ്യസ്യ അഭിധാനം കരോതി ഭഗവാൻ - *യദക്ഷരം വേദവിദോ വദന്തി വിശന്തി യദ്യതയോ വീതരാഗാഃ* *യദിച്ഛന്തോ ബ്രഹ്മചര്യം ചരന്തി തത്തേ പദം സങ്ഗ്രഹേണ പ്രവക്ഷ്യേ* 11 യദ് അക്ഷരം ന ക്ഷരതി ഇതി അക്ഷരം അവിനാശി വേദവിദഃ വേദാർത്ഥജ്ഞാഃ വദന്തി 'തദ്വാ ഏതദക്ഷരം ഗാർഗി ബ്രാഹ്മണാ അഭിവദന്തി' ( ബൃ . ഉ . 3. 8. 8 ) ഇതി ശ്രുതേഃ. സർവവിശേഷനിവർതകത്വേന അഭിവദന്തി 'അസ്ഥൂലമനണു' ( ബൃ . ഉ . 3. 8. 8 ) ഇത്യാദി. കിം ച വിശന്തി പ്രവിശന്തി സമ്യഗ്ദർശനപ്രാപ്തൗ സത്യാം യദ് യതയഃ യതനശീലാഃ സന്ന്യാസിനഃ വീതരാഗാഃ വിഗതഃ രാഗഃ യേഭ്യഃ തേ വീതരാഗാഃ. യത് ച അക്ഷരം ഇച്ഛന്തഃ ജ്ഞാതും ഇതി വാക്യശേഷഃ. ബ്രഹ്മചര്യം ഗുരൗ ചരന്തി. തത് തേ പദം തദ് അക്ഷരാഖ്യം പദം പദനീയം തേ തുഭ്യം സംഗ്രഹേണ സംഗ്രഹഃ സംക്ഷേപഃ തേന സംക്ഷേപേണ പ്രവക്ഷ്യേ കഥയിഷ്യാമി. 11 സ യോ ഹ വൈ തദ്ഭഗവന്മനുഷ്യേഷു പ്രായണാന്തമോംകാരമഭിധ്യായീത കതമം വാവ സ തേന ലോകം ജയതീതി 'തസ്മൈ സ ഹോവാച, ഏതദ്വൈ സത്യകാമ പരം ചാപരം ച ബ്രഹ്മ യദോംകാരഃ' ഇതി ഉപക്രമ്യ 'യഃ പുനരേതം ത്രിമാത്രേണോമിത്യേതേനൈവാക്ഷരേണ പരം പുരുഷമഭിധ്യായീത' ( പ്ര . ഉ. 5. 1. 2. 5 ) ഇത്യാദിനാ വചനേന, 'അന്യത്ര ധർമാദന്യത്രാധർമാത്' ഇതി ച ഉപക്രമ്യ 'സർവേ വേദായത്പദമാമനന്തി തപാംസി സർവാണി ച യദ്വദന്തി. യദിച്ഛന്തോ ബ്രഹ്മചര്യം ചരന്തി തത്തേ പദം സംഗ്രഹേണ ബ്രവീമ്യോമിത്യേതത്' ( ക. ഉ. 1. 2. 14, 15 ) ഇത്യാദിഭിഃ ച വചനൈഃ. പരസ്യ ബ്രഹ്മണഃ വാചകരൂപേണ പ്രതിമാവത് പ്രതീകരൂപേണ ച പരബ്രഹ്മപ്രതിപത്തിസാധനത്വേന മന്ദമധ്യമബുദ്ധീനാം വിവക്ഷിതസ്യ ഓംകാരസ്യ ഉപാസനം കാലാന്തരേ മുക്തിഫലം ഉക്തം യത്, തദ് ഏവ ഇഹ അപി 'കവിം പുരാണമനുശാസിതാരം' 'യദക്ഷരം വേദവിദോ വദന്തി' (8.9,11) ഇതി ച ഉപന്യസ്തസ്യ പരസ്യ ബ്രഹ്മണഃ പൂർവോക്തരൂപേണ പ്രതിപത്ത്യുപായഭൂതസ്യ ഓംകാരസ്യ കാലാന്തരമുക്തിഫലം ഉപാസനം, യോഗധാരണാസഹിതം വക്തവ്യം പ്രസക്താനുപ്രസക്തം ച യത്കിഞ്ചിദ് ഇതി ഏവമർഥഃ ഉത്തരഃ ഗ്രന്ഥഃ ആരഭ്യതേ- *സർവദ്വാരാണി സംയമ്യ മനോ ഹൃദി നിരുധ്യ ച* *മൂർധ്ന്യാധായാത്മനഃ പ്രാണമാസ്ഥിതോ യോഗധാരണാം* 12 സർവദ്വാരാണി സർവാണി ച താനി ദ്വാരാണി ച സർവദ്വാരാണി ഉപലബ്ധൗ താനി സർവാണി സംയമ്യ സംയമനം കൃത്വാ, മനോഹൃദി ഹൃദയപുണ്ഡരീകേ നിരുധ്യ നിരോധം കൃത്വാ നിഷ്പ്രചാരം ആപാദ്യ, തത്ര വശീകൃതേന മനസാ ഹൃദയാദ് ഊർധ്വഗാമിന്യാ നാഡ്യാ ഊർധ്വം ആരുഹ്യ മൂർധ്നി ആധായ ആത്മനഃ പ്രാണം ആസ്ഥിതഃ പ്രവൃത്തഃ യോഗധാരണാം ധാരയിതും. 12 തത്ര ഏവ ച ധാരയൻ - *ഓമിത്യേകാക്ഷരം ബ്രഹ്മ വ്യാഹരന്മാമനുസ്മരൻ* *യഃ പ്രയാതി ത്യജന്ദേഹം സ യാതി പരമാം ഗതിം* 13 ഓം ഇതി ഏകാക്ഷരം ബ്രഹ്മ ബ്രഹ്മണഃ അഭിധാനഭൂതം ഓംകാരം വ്യാഹരൻ ഉച്ചാരയൻ തദർത്ഥഭൂതം മാം ഈശ്വരം അനുസ്മരൻ അനുചിന്തയൻ യഃ പ്രയാതി മ്രിയതേ, സ ത്യജൻ പരിത്യജൻ ദേഹം ശരീരം ത്യജൻ ദേഹം ഇതി പ്രയാണവിശേഷണാർത്ഥം ദേഹത്യാഗേന പ്രയാണം ആത്മനഃ ന സ്വരൂപനാശേന ഇത്യർത്ഥഃ. സ ഏവം ത്യജൻ യാതി ഗച്ഛതി പരമാം പ്രകൃഷ്ടാം ഗതിം. 13 കിം ച - *അനന്യചേതാഃ സതതം യോ മാം സ്മരതി നിത്യശഃ* *തസ്യാഹം സുലഭഃ പാർഥ നിത്യയുക്തസ്യ യോഗിനഃ* 14 അനന്യചേതാ ന അന്യവിഷയേ ചേതഃ യസ്യ സഃ അയം അനന്യചേതാ യോഗീ സതതം സർവദാ യോ മാം പരമേശ്വരം സ്മരതി നിത്യശഃ. സതതം ഇതി നൈരന്തര്യം ഉച്യതേ. നിത്യശഃ ഇതി ദീർഘകാലത്വം ഉച്യതേ. ന ഷണ്മാസം സംവത്സരം വാ കിം തർഹി യാവജ്ജീവം നൈരന്തര്യേണ യോ മാം സ്മരതി ഇത്യർത്ഥഃ. തസ്യ യോഗിനഃ അഹം സുലഭഃ സുഖേന ലഭ്യഃ പാർത്ഥ നിത്യയുക്തസ്യ സദാ സമാഹിതസ്യ യോഗിനഃ യതഃ ഏവം അതഃ അനന്യ ചേതാഃ സൻ മയി സദാ സമാഹിതോ ഭവേത്. 14 തവ സൗലഭ്യേന കിം സ്യാത്, ഇതി ഉച്യതേ ശൃണു തദ് മമ സൗലഭ്യേന യദ് ഭവതി - *മാമുപേത്യ പുനർജന്മ ദുഃഖാലയമശാശ്വതം* *നാപ്നുവന്തി മഹാത്മാ‍നഃ സംസിദ്ധിം പരമാം ഗതാഃ* 15 മാം ഉപേത്യ മാം ഈശ്വരം ഉപേത്യ മദ്ഭാവം ആപാദ്യ പുനർജന്മ പുനരുത്പത്തിം ന പ്രാപ്നുവന്തി. കിംവിശിഷ്ടം പുനർജന്മ ന പ്രാപ്നുവന്തി ഇതി തദ്വിശേഷണം ആഹ - ദുഃഖാലയം ദുഃഖാനാം ആദ്ധ്യാത്മികാദീനാം ആലയം ആശ്രയം ആലീയന്തേ യസ്മിൻ ദുഃഖാനി ഇതി ദുഃഖാലയം ജന്മ. ന കേവല ദുഃഖാലയം അശാശ്വതം അനവസ്ഥിതസ്വരൂപം ച ന ആപ്നുവന്തി ഈദൃശം പുനർജന്മ മഹാത്മാനഃ യതയഃ സംസിദ്ധിം മോക്ഷാഖ്യാം പരമാം പ്രകൃഷ്ടാം ഗതാഃ പ്രാപ്താഃ. യേ പുനഃ മാം ന പ്രാപ്നുവന്തി തേ പുനഃ ആവർതന്തേ. 15