ഭാരതീയ തത്ത്വചിന്തയും യോഗശാസ്ത്രവും അനുസരിച്ച് 'വാക്കിന്റെ' (ശബ്ദത്തിന്റെ) നാല് അവസ്ഥകളാണ് പരാ, പശ്യന്തി, മധ്യമ, വൈഖരി എന്നിവ. ഒരു ചിന്ത ഉള്ളിൽ ഉദിക്കുന്നത് മുതൽ അത് സംസാരമായി പുറത്തുവരുന്നത് വരെയുള്ള ഘട്ടങ്ങളാണിത്. ഇവയെക്കുറിച്ചുള്ള ലഘുവിവരണം താഴെ നൽകുന്നു: പരാ (Para): ഇത് ശബ്ദത്തിന്റെ ഏറ്റവും സൂക്ഷ്മമായ അവസ്ഥയാണ്. നമ്മുടെ ഉള്ളിൽ ബോധരൂപത്തിൽ നിൽക്കുന്ന, പ്രകടമല്ലാത്ത ആദിമ ശബ്ദമാണിത്. യോഗശാസ്ത്രപ്രകാരം ഇത് മൂലാധാര ചക്രത്തിലാണ് കുടികൊള്ളുന്നത്. പശ്യന്തി (Pashyanti): ഇതിനർത്ഥം 'കാണുന്നത്' എന്നാണ്. ചിന്ത ഒരു മാനസിക രൂപം കൈവരിക്കുകയും നാം അതിനെ തിരിച്ചറിയുകയും ചെയ്യുന്ന ഘട്ടമാണിത്. ഇത് ഹൃദയഭാഗത്താണ് (മണിപൂര ചക്രത്തിൽ) അനുഭവപ്പെടുന്നത്. മധ്യമ (Madhyama): ഇത് ചിന്ത വാക്കുകളായി മാറാൻ തുടങ്ങുന്ന ഇടനില ഘട്ടമാണ്. മനസ്സിൽ വാക്കുകൾ കോർത്തിണക്കുന്ന ഈ അവസ്ഥ ബുദ്ധിയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഇത് അനാഹത ചക്രത്തിലാണ് വസിക്കുന്നത്. വൈഖരി (Vaikhari): ചിന്ത ശബ്ദരൂപത്തിൽ പുറത്തുവരുന്ന ഘട്ടമാണിത്. നാം സംസാരിക്കുമ്പോഴോ മന്ത്രങ്ങൾ ഉറക്കെ ചൊല്ലുമ്പോഴോ ഉണ്ടാകുന്ന ഈ അവസ്ഥയാണ് മറ്റുള്ളവർക്ക് കേൾക്കാൻ കഴിയുന്നത്. ഇത് തൊണ്ടയുടെ ഭാഗത്താണ് (വിശുദ്ധി ചക്രം) പ്രകടമാകുന്നത്. ചുരുക്കത്തിൽ, ഉള്ളിലെ നിശബ്ദമായ ബോധം (പരാ) പടിപടിയായി രൂപം പ്രാപിച്ച് പുറത്തേക്ക് വരുന്ന ശബ്ദമായി (വൈഖരി) മാറുന്ന പ്രക്രിയയാണിത്. ലളിതാ സഹസ്രനാമം പോലുള്ള സ്തോത്രങ്ങളിലും ദേവിയെ ഈ നാല് അവസ്ഥകളുടെയും സ്വരൂപിണിയായി വിശേഷിപ്പിക്കുന്നുണ്ട്. മന്ത്രജപത്തിൽ വാക്കിന്റെ ഈ നാല് അവസ്ഥകൾക്കും വലിയ പ്രാധാന്യമുണ്ട്. ഒരു സാധകൻ (അന്വേഷി) മന്ത്രം ഉരുവിടുന്നത് ക്രമേണ പുറത്തുനിന്നും ഉള്ളിലെ നിശബ്ദതയിലേക്കുള്ള ഒരു യാത്രയാണ്. മന്ത്രജപത്തിലെ ഈ ഘട്ടങ്ങളെ താഴെ പറയുംവിധം തിരിക്കാം: വൈഖരി ജപം (Audible Chanting): മന്ത്രം ഉറക്കെ ചൊല്ലുന്ന പ്രാഥമിക ഘട്ടമാണിത്. മനസ്സ് ഏകാഗ്രമാക്കാനും പുറമെയുള്ള ശബ്ദകോലാഹലങ്ങളിൽ നിന്ന് ശ്രദ്ധ തിരിക്കാനും ഇത് സഹായിക്കുന്നു. ശരീരത്തിൽ മന്ത്രത്തിന്റെ സ്പന്ദനങ്ങൾ (vibrations) നേരിട്ട് അനുഭവപ്പെടാൻ ഇത് ഉത്തമമാണ്. മധ്യമാ ജപം (Mental/Whispered Chanting): മന്ത്രം നാവോ ചുണ്ടോ അനക്കാതെ മനസ്സിൽ മാത്രം ചൊല്ലുന്ന രീതി. വൈഖരി ജപത്തേക്കാൾ പതിന്മടങ്ങ് ഫലസിദ്ധിയുള്ളതായി ഇത് കരുതപ്പെടുന്നു. ഇവിടെ മന്ത്രം ബുദ്ധിയുമായും ചിന്തയുമായും ആഴത്തിൽ ബന്ധപ്പെടുന്നു. ചിലപ്പോൾ ചുണ്ടുകൾ മാത്രം അനങ്ങുന്ന രീതിയും ഇതിന്റെ ഭാഗമായി വരാം. പശ്യന്തി ജപം (Intuitive Awareness): ഇതൊരു ഉന്നതമായ അവസ്ഥയാണ്. ഇവിടെ മന്ത്രം 'ചൊല്ലുക' എന്നതിലുപരി അത് ഒരു ദർശനമായോ അനുഭവമായോ മാറുന്നു. സാധകൻ മന്ത്രത്തിന്റെ അർത്ഥവുമായും ഭാവവുമായും പൂർണ്ണമായി ഐക്യപ്പെടുന്നു. പശ്യന്തി എന്ന വാക്കിന്റെ അർത്ഥം 'കാണുന്നത്' എന്നായതിനാൽ, മന്ത്രം ഒരു പ്രകാശമായോ രൂപമായോ ഉള്ളിൽ അനുഭവപ്പെടുന്ന ഘട്ടമാണിത്. പരാ ജപം (Transcendental State): മന്ത്രജപത്തിന്റെ പരമകാഷ്ഠയാണിത്. ഇതിനെ അജപാ ജപം എന്നും വിളിക്കുന്നു. ഇവിടെ ജപം അവസാനിക്കുന്നു; സാധകനും മന്ത്രവും ഒന്നായി മാറുന്ന 'അദ്വൈത' അവസ്ഥ കൈവരുന്നു. മന്ത്രം ഒരു പ്രയത്നവുമില്ലാതെ ഉള്ളിൽ തനിയെ സ്പന്ദിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന അവസ്ഥയാണിത്. മന്ത്രം വൈഖരിയിൽ നിന്ന് തുടങ്ങി മധ്യമാ, പശ്യന്തി ഘട്ടങ്ങളിലൂടെ പരാ എന്ന ആദിമ ബോധത്തിൽ ചെന്നുചേരുമ്പോഴാണ് അത് പൂർണ്ണത കൈവരിക്കുന്നത്. ഇത് മന്ത്രത്തിന്റെ ബാഹ്യരൂപത്തിൽ നിന്ന് അതിന്റെ ആത്മീയ ശക്തിയിലേക്കുള്ള പരിവർത്തനമാണ്.