മഹാഭാരതത്തിലെ വനപർവ്വത്തിൽ പ്രതിപാദിക്കുന്ന ഏറ്റവും മനോഹരമായ ഉപകഥകളിൽ ഒന്നാണ് നളന്റെയും ദമയന്തിയുടെയും പ്രണയത്തിന്റെയും വിരഹത്തിന്റെയും കഥ. നിഷധ രാജ്യത്തെ രാജാവായ നളനും വിദർഭ രാജ്യത്തെ രാജകുമാരിയായ ദമയന്തിയും തമ്മിലുള്ള തീവ്രമായ പ്രണയവും അവർ നേരിട്ട പ്രതിസന്ധികളുമാണ് ഇതിന്റെ ഇതിവൃത്തം. ഈ പുരാണകഥയുടെ പ്രധാന ഘട്ടങ്ങൾ താഴെ പറയുന്നവയാണ്: ഹംസദൂതും വിവാഹവും ഹംസത്തിന്റെ സന്ദേശം: നളന്റെ ഗുണഗണങ്ങളെക്കുറിച്ച് ഒരു സുവർണ്ണ ഹംസത്തിൽ നിന്നാണ് ദമയന്തി ആദ്യമായി അറിയുന്നത്. ഹംസം ദമയന്തിയുടെ അടുത്തെത്തി നളന്റെ പ്രണയസന്ദേശം അറിയിച്ചു. സ്വയംവരം: ദമയന്തിയുടെ സ്വയംവരത്തിൽ പങ്കെടുക്കാൻ ദേവന്മാർ (ഇന്ദ്രൻ, അഗ്നി, വരുണൻ, യമൻ) എത്തിയിരുന്നു. അവർ നളന്റെ അതേ രൂപം ധരിച്ചാണ് സഭയിൽ ഇരുന്നത്. എന്നാൽ തന്റെ യഥാർത്ഥ പ്രണയത്തിന്റെ ശക്തിയാൽ ദമയന്തി ദേവന്മാരിൽ നിന്ന് യഥാർത്ഥ നളനെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് മാല ചാർത്തി. കലിബാധയും സർവ്വസ്വനാശവും കലിയുടെ കോപം: ദമയന്തി ഒരു മനുഷ്യനെ വിവാഹം കഴിച്ചതിൽ കോപിഷ്ടനായ കലിപുരുഷൻ നളനെ നശിപ്പിക്കാൻ തക്കം പാർത്തിരുന്നു. ചൂതുകളി: വർഷങ്ങൾക്കുശേഷം നളന്റെ ഉള്ളിൽ കലി ബാധിച്ചു. തുടർന്ന് സഹോദരനായ പുഷ്കരനുമായി നടത്തിയ ചൂതുകളിയിൽ നളന് തന്റെ രാജ്യവും സമ്പത്തും സർവ്വസ്വവും നഷ്ടമായി. കാട്ടുയാത്രയും വേർപിരിയലും നാടുകടത്തൽ: കൊട്ടാരത്തിൽ നിന്ന് പുറത്താക്കപ്പെട്ട നളനും ദമയന്തിയും വനത്തിലേക്ക് പോയി. ഉപേക്ഷിക്കൽ: കലിബാധയാൽ ബുദ്ധിഭ്രമം സംഭവിച്ച നളൻ, ദമയന്തി തന്റെ കൂടെ കിടന്ന് കാട്ടിൽ കഷ്ടപ്പെടാതിരിക്കാൻ അവൾ ഉറങ്ങിക്കിടന്നപ്പോൾ വസ്ത്രത്തിന്റെ പകുതി മുറിച്ചെടുത്ത് അവളെ കാട്ടിൽ ഉപേക്ഷിച്ച് കടന്നുകളഞ്ഞു. രൂപമാറ്റവും പ്രവാസവും കാർക്കോടക ശാപം: കാട്ടിൽ വച്ച് നളൻ ഒരു കാട്ടുതീയിൽ നിന്നും കാർക്കോടകൻ എന്ന നാഗത്തെ രക്ഷിച്ചു. എന്നാൽ നാഗം നളനെ ദംശിക്കുകയും നളന് കറുത്ത നിറവും വൈരൂപ്യവുമുള്ള 'ബാഹുകൻ' എന്ന രൂപം ലഭിക്കുകയും ചെയ്തു. കലിബാധയിൽ നിന്നും രക്ഷപ്പെടാനും ഒളിവിൽ ജീവിക്കാനും വേണ്ടിയാണ് നാഗം ഈ രൂപമാറ്റം നൽകിയത്. പിന്നീട് ബാഹുകൻ എന്ന പേരിൽ അദ്ദേഹം അയോധ്യയിലെ ഋതുപർണ്ണ രാജാവിന്റെ തേരാളിയായി ജോലി നോക്കി. ദാസി ജീവിതം: കാട്ടിൽ ഒറ്റപ്പെട്ട ദമയന്തി പല കഷ്ടപ്പാടുകൾക്കും ഒടുവിൽ ചേദിരാജ്യത്ത് എത്തിച്ചേരുകയും അവിടുത്തെ രാജ്ഞിയുടെ ദാസിയായി ജീവിക്കുകയും ചെയ്തു. പിന്നീട് ദമയന്തിയുടെ പിതാവ് അവളെ കണ്ടെത്തുകയും സ്വന്തം രാജ്യത്തേക്ക് കൂട്ടിക്കൊണ്ടുപോവുകയും ചെയ്തു. പുനസ്സമാഗമം രണ്ടാം സ്വയംവരം (തന്ത്രം): നളനെ കണ്ടെത്താനായി ദമയന്തി തനിക്ക് രണ്ടാം സ്വയംവരം നടക്കാൻ പോകുന്നു എന്ന വ്യാജവാർത്ത പരത്തി. ഇതറിഞ്ഞ ഋതുപർണ്ണ രാജാവ് അതിവേഗം വിദർഭയിൽ എത്താൻ ആഗ്രഹിച്ചു. കുതിരകളെ ഓടിക്കുന്നതിൽ വിദഗ്ദ്ധനായ ബാഹുകൻ (നളൻ) രാജാവുമായി ഒരൊറ്റ ദിവസം കൊണ്ട് വിദർഭയിലെത്തി. തിരിച്ചറിയൽ: ബാഹുകന്റെ രഥചലന വേഗതയിൽ നിന്നും പാചക നൈപുണ്യത്തിൽ നിന്നും അത് നളൻ തന്നെയാണെന്ന് ദമയന്തി തിരിച്ചറിഞ്ഞു. കാർക്കോടകൻ നൽകിയ ദിവ്യവസ്ത്രം ധരിച്ചതോടെ നളന് തന്റെ പഴയ രൂപം തിരികെ ലഭിച്ചു. ഒടുവിൽ, ഋതുപർണ്ണ രാജാവിൽ നിന്നും ചൂതുകളിയുടെ രഹസ്യങ്ങൾ പഠിച്ച നളൻ, തന്റെ സഹോദരനായ പുഷ്കരനെ വീണ്ടും ചൂതുകളിക്ക് വെല്ലുവിളിക്കുകയും തന്റെ രാജ്യവും സമ്പത്തും തിരിച്ചുപിടിക്കുകയും ചെയ്തു. അങ്ങനെ നളനും ദമയന്തിയും വീണ്ടും ഒന്നാവുകയും സന്തോഷത്തോടെ ജീവിക്കുകയും ചെയ്തു.