ശ്രീമദ് ഭാഗവതത്തിലെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ടതും തത്ത്വചിന്താപരവുമായ ഒരു ഭാഗമാണ് വിദുര മൈത്രേയ സംവാദം. മഹാഭാരത യുദ്ധത്തിന് തൊട്ടുമുമ്പ് ഹസ്തിനപുരി വിട്ടിറങ്ങിയ വിദുരരും, പ്രമുഖ ജ്ഞാനിയായ മൈത്രേയ മഹർഷിയും തമ്മിൽ ഗംഗാതീരത്ത് വെച്ച് നടത്തുന്ന ആത്മീയ സംഭാഷണമാണിത്. ഈ സംവാദത്തിന്റെ പ്രധാന പശ്ചാത്തലവും അതിന്റെ തത്ത്വങ്ങളും താഴെ പറയുന്നവയാണ്: സംവാദത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലം വിദുരരുടെ തീർത്ഥാടനം: ധൃതരാഷ്ട്രരുടെയും ദുര്യോധനന്റെയും അധർമ്മങ്ങളിൽ മനംനൊന്ത് വിദുരർ കൊട്ടാരം ഉപേക്ഷിച്ച് പുണ്യസ്ഥലങ്ങൾ സന്ദർശിക്കാൻ ഇറങ്ങിത്തിരിച്ചു. ഉദ്ധവരുമായുള്ള കൂടിക്കാഴ്ച: യാത്രയ്ക്കിടയിൽ അദ്ദേഹം ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ പരമഭക്തനായ ഉദ്ധവരെ കണ്ടുമുട്ടുകയും കൃഷ്ണന്റെ സ്വധാമഗമനത്തെക്കുറിച്ചും യദുവംശ നാശത്തെക്കുറിച്ചും അറിഞ്ഞ് ദുഃഖിതനാവുകയും ചെയ്തു. : ശ്രീകൃഷ്ണൻ തന്റെ വിയോഗത്തിന് മുമ്പ് ഉദ്ധവർക്ക് നൽകിയ ജ്ഞാനം, വിദുരർക്ക് ഉപദേശിച്ചുകൊടുക്കാൻ മൈത്രേയ മഹർഷിയെ ചുമതലപ്പെടുത്തിയിരുന്നു. അതനുസരിച്ച് ഉദ്ധവരുടെ നിർദ്ദേശപ്രകാരമാണ് വിദുരർ ഹരിദ്വാറിലെ ഗംഗാതീരത്ത് വെച്ച് മൈത്രേയരെ കാണുന്നത്. പ്രധാന ചർച്ചാവിഷയങ്ങൾ (തത്ത്വങ്ങൾ) മൈത്രേയ മഹർഷിയോട് വിദുരർ ചോദിക്കുന്ന ആത്മീയവും പ്രപഞ്ചശാസ്ത്രപരവുമായ ചോദ്യങ്ങളും അതിനുള്ള മറുപടികളുമാണ് ഈ സംവാദത്തിന്റെ ഉള്ളടക്കം. യഥാർത്ഥ സന്തോഷം: ലൗകിക കർമ്മങ്ങൾ മനുഷ്യന് ദുഃഖം മാത്രമാണ് നൽകുന്നത്, അതിനാൽ യഥാർത്ഥ സന്തോഷം ലഭിക്കാൻ മനുഷ്യൻ എങ്ങനെ ജീവിക്കണമെന്ന് വിദുരർ ചോദിക്കുന്നു. പ്രപഞ്ചസൃഷ്ടി: ഈ പ്രപഞ്ചം എങ്ങനെ ഉണ്ടായി? ഭഗവാൻ തന്റെ മായയിലൂടെ പ്രപഞ്ചത്തെ എങ്ങനെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു, നിലനിർത്തുന്നു, സംഹരിക്കുന്നു തുടങ്ങിയ പ്രപഞ്ചോത്പത്തി രഹസ്യങ്ങൾ ഇതിൽ വിശദീകരിക്കുന്നു. വിരാട് പുരുഷൻ: ഭഗവാന്റെ വിരാട് രൂപത്തിൽ നിന്ന് ചതുർവർണ്ണങ്ങളും ഇന്ദ്രിയങ്ങളും ജീവജാലങ്ങളും എങ്ങനെ ഉത്ഭവിച്ചു എന്നതിനെക്കുറിച്ചുള്ള വിവരണം. ഭഗവാന്റെ ലീലകൾ: ഗുണരഹിതനും നിർഗുണനുമായ ഈശ്വരൻ എന്തിനാണ് അവതാരങ്ങൾ എടുക്കുന്നതെന്നും ലീലകളിൽ ഏർപ്പെടുന്നതെന്നും ഇതിലൂടെ വ്യക്തമാക്കുന്നു. കാലത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം: പ്രകൃതിയിലെ മാറ്റങ്ങൾക്കും സൃഷ്ടി-സ്ഥിതി-സംഹാരങ്ങൾക്കും കാരണമാകുന്ന 'കാലം' എന്ന ശക്തിയെക്കുറിച്ച് മൈത്രേയർ വിവരിക്കുന്നു. ഈ സംവാദത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം ഗുരുവും ശിഷ്യനും തമ്മിലുള്ള പരസ്പര ബഹുമാനത്തിന്റെ ഉത്തമ ഉദാഹരണമാണ് വിദുര മൈത്രേയ സംവാദം. ഭക്തിയോഗം, ജ്ഞാനയോഗം, കർമ്മയോഗം എന്നിവയുടെ സമന്വയമാണ് ഇതിലെ ഉപദേശങ്ങൾ. ലൗകിക ജീവിതത്തിലെ നിരാശകളിൽ നിന്ന് മോചനം നേടി ഒരു മനുഷ്യന് എങ്ങനെ ഈശ്വരസാക്ഷാത്കാരം നേടാം എന്ന് ഈ സംവാദം ലളിതമായി കാണിച്ചുതരുന്നു. ശ്രീമദ് ഭാഗവതം തൃതീയ സ്കന്ധത്തിലെ (3.5.2) വിദുരരുടെ പ്രശസ്തമായ ചോദ്യം. "സുഖായ കർമാണി കരോതി ലോകോ ന തൈഃ സുഖം വാലന്യദുപാരമം വാ വിന്ദേത ഭൂയസ്തത ഏവ ദുഃഖം യദത്ര യുക്തം ഭഗവാൻ വദേന്നഃ" അർത്ഥം: "ഈ ലോകത്തിലെ മനുഷ്യരെല്ലാം സുഖത്തിന് വേണ്ടിയാണ് പലവിധ കർമ്മങ്ങൾ ചെയ്യുന്നത്. എന്നാൽ ആ കർമ്മങ്ങൾ കൊണ്ട് അവർക്ക് യഥാർത്ഥ സുഖം ലഭിക്കുന്നില്ല (ന തൈഃ സുഖം); എന്ന് മാത്രമല്ല, അവരുടെ ദുഃഖങ്ങൾക്ക് ഒരു ശമനവും ഉണ്ടാകുന്നതുമില്ല. നേരെമറിച്ച്, ആ കർമ്മങ്ങളിൽ നിന്ന് അവർക്ക് വീണ്ടും വീണ്ടും കൂടുതൽ ദുഃഖങ്ങൾ മാത്രമാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്. അതുകൊണ്ട്, ഈ അവസ്ഥയിൽ മനുഷ്യന് ഏറ്റവും അനുയോജ്യമായ (യഥാർത്ഥ സുഖം നൽകുന്ന) മാർഗ്ഗം എന്താണെന്ന് ഭഗവാൻ എനിക്ക് ഉപദേശിച്ചു തന്നാലും." ഈ തത്ത്വത്തിന്റെ പ്രധാന ആശയങ്ങൾ: ലൗകിക സുഖങ്ങളുടെ മിഥ്യാബോധം: മനുഷ്യൻ പണം, പദവി, കുടുംബം, വസ്തുവകകൾ എന്നിവയിലൂടെ സുഖം കണ്ടെത്താൻ ശ്രമിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഇവ താൽക്കാലികം മാത്രമാണ്. താത്കാലിക സുഖം കഴിയുമ്പോൾ വീണ്ടും ദുഃഖവും അശാന്തിയും വരുന്നു. ആഗ്രഹങ്ങളുടെ ചക്രം: ഒരു ആഗ്രഹം സാധിക്കുമ്പോൾ മനുഷ്യൻ തൃപ്തനാകുന്നില്ല. പകരം, കൂടുതൽ കർമ്മങ്ങളിലേക്ക് അവൻ വലിച്ചിഴയ്ക്കപ്പെടുന്നു. ഇത് ദുഃഖത്തിന്റെ ഒരു വലിയ ചക്രമായി മാറുന്നു. യഥാർത്ഥ സുഖം (ആനന്ദം): ബാഹ്യവസ്തുക്കളിൽ നിന്നല്ല, മറിച്ച് ഉള്ളിലെ ആത്മജ്ഞാനത്തിലൂടെയും ഈശ്വരഭക്തിയിലൂടെയും മാത്രമേ ശാശ്വതമായ സുഖം (ആനന്ദം) കണ്ടെത്താൻ കഴിയൂ എന്ന് ഈ ഭാഗം വ്യക്തമാക്കുന്നു.