സപ്ത ഭൂമിക (Sapta Bhumika) എന്നാൽ ആത്മീയ ഉന്നതിക്കും ആത്മസാക്ഷാത്കാരത്തിനുമായി ഒരു സാധകൻ കടന്നുപോകേണ്ട ഏഴു ഘട്ടങ്ങളെയാണ് (7 Stages of Knowledge) അർത്ഥമാക്കുന്നത്. മഹർഷി വസിഷ്ഠൻ ശ്രീരാമന് നൽകിയ ഉപദേശങ്ങൾ അടങ്ങിയ 'യോഗവാസിഷ്ഠം' എന്ന പ്രശസ്തമായ ഗ്രന്ഥത്തിലാണ് ഇതിനെക്കുറിച്ച് വിശദമായി പ്രതിപാദിച്ചിരിക്കുന്നത്. ഒരു മനുഷ്യൻ അജ്ഞതയിൽ നിന്ന് ആത്മജ്ഞാനത്തിലേക്ക് ഉയരുന്ന പ്രക്രിയയെ യോഗശാസ്ത്രത്തിൽ ഈ ഏഴ് പടികളിലൂടെ വിവരിക്കുന്നു: ഏഴ് ജ്ഞാനഭൂമികകൾ ശുഭേച്ഛ (Subheccha): ആത്മീയമായ ഉണർവിനും സത്യം മനസ്സിലാക്കുന്നതിനുമുള്ള ആഗ്രഹം ഒരുവനിൽ ജനിക്കുന്ന ആദ്യ ഘട്ടമാണിത്. ശാസ്ത്രപഠനത്തിലും സജ്ജനസമ്പർക്കത്തിലും താല്പര്യം തോന്നുന്നത് ഈ ഘട്ടത്തിലാണ്. വിചാരണ (Vicharana): ശരിയും തെറ്റും ഏതെന്ന് വിവേചിച്ചറിയാനും (വിവേകം), ആത്മീയമായ അന്വേഷണങ്ങൾ നടത്താനുമുള്ള ഘട്ടമാണിത്. തനുമാനസി (Tanumanasi): നിരന്തരമായ ധ്യാനത്തിലൂടെയും ആത്മനിയന്ത്രണത്തിലൂടെയും മനസ്സ് ശാന്തമാവുകയും ലൗകികമായ ആഗ്രഹങ്ങളും ചിന്തകളും വളരെ നേർത്തതായി മാറുകയും ചെയ്യുന്ന അവസ്ഥ. സത്ത്വാപത്തി (Sattvapatti): മനസ്സ് പൂർണ്ണമായും ശുദ്ധീകരിക്കപ്പെട്ട് സത്വഗുണത്തിൽ അധിഷ്ഠിതമാകുന്ന ഘട്ടം. ഇവിടെ സാധകൻ സത്യം ദർശിക്കുകയും ആത്മസാക്ഷാത്കാരത്തിന്റെ ആദ്യ അനുഭൂതി നേടുകയും ചെയ്യുന്നു. അസംസക്തി (Asamsakti): ലൗകികമായ ഒന്നിനോടും ഒട്ടലില്ലാത്ത (അനാസക്തി) അവസ്ഥ. ബാഹ്യലോകത്തെ പ്രശംസകളോ പ്രതിസന്ധികളോ ഈ ഘട്ടത്തിലെത്തിയ വ്യക്തിയെ ബാധിക്കില്ല. പദാർത്ഥഭാവന (Padartha Bhavana): ബാഹ്യമായ വസ്തുക്കൾക്കൊന്നും സ്വതന്ത്രമായ നിലനില്പില്ലെന്നും, എല്ലാറ്റിലും നിറഞ്ഞുനിൽക്കുന്നത് ഒരേയൊരു ബ്രഹ്മം (പരമാത്മാവ്) മാത്രമാണെന്നും തിരിച്ചറിയുന്ന അവസ്ഥ. തുരീയ അല്ലെങ്കിൽ തുര്യഗ (Turiya / Turyaga): ഇത് ജീവൻമുക്തിയുടെ അവസ്ഥയാണ്. സാധകൻ പൂർണ്ണമായും സമാധിയിലാവുകയും പ്രപഞ്ചവുമായി ഒന്നായി മാറുകയും ചെയ്യുന്നു. ജനന-മരണ ചക്രങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള പൂർണ്ണമായ മോചനമാണ് (മോക്ഷം) ഈ ഘട്ടം. ഈ ഏഴ് ഘട്ടങ്ങളും ക്രമാനുഗതമായ ആത്മീയ വളർച്ചയുടെ വഴികളാണ്. ആദ്യത്തെ മൂന്ന് ഘട്ടങ്ങൾ സാധനയുടെ തുടക്കകാലവും, നാലാമത്തെ ഘട്ടം ആത്മസാക്ഷാത്കാരത്തിന്റെ തുടക്കവും, അവസാന മൂന്ന് ഘട്ടങ്ങൾ ജീവൻമുക്തന്റെ അവസ്ഥകളുമായാണ് കണക്കാക്കപ്പെടുന്നത്. തുരീയ (Turiya) എന്നാൽ "നാലാമത്തേത്" എന്നാണ് അർത്ഥം. ഹൈന്ദവ തത്ത്വചിന്തയിലും (പ്രത്യേകിച്ച് അദ്വൈത വേദാന്തത്തിൽ) യോഗശാസ്ത്രത്തിലും മനുഷ്യമനസ്സിന്റെ ഏറ്റവും ഉന്നതമായ നാലാമത്തെ അവസ്ഥയെ സൂചിപ്പിക്കാനാണ് ഈ പദം ഉപയോഗിക്കുന്നത്. സാധാരണയായി ഒരു മനുഷ്യൻ നിത്യജീവിതത്തിൽ കടന്നുപോകുന്ന മൂന്ന് അവസ്ഥകൾക്ക് (അവസ്ഥാത്രയം) അപ്പുറത്തുള്ള പരമമായ ശുദ്ധബോധാവസ്ഥയാണ് തുരീയ. മനസ്സിന്റെ നാല് അവസ്ഥകൾ താഴെ പറയുന്നവയാണ്: ജാഗ്രത് (Waking State): നമ്മൾ ഉണർന്നിരിക്കുന്ന അവസ്ഥ. ഈ സമയത്ത് ബാഹ്യലോകത്തെ ഇന്ദ്രിയങ്ങളിലൂടെ (കണ്ണ്, ചെവി തുടങ്ങിയവ) നമ്മൾ അറിയുന്നു. സ്വപ്നം (Dream State): ഉറക്കത്തിൽ സ്വപ്നങ്ങൾ കാണുന്ന അവസ്ഥ. ഇവിടെ ബാഹ്യലോകവുമായി ബന്ധമില്ലെങ്കിലും മനസ്സ് സജീവമായിരിക്കും. സുഷുപ്തി (Deep Sleep): സ്വപ്നങ്ങളില്ലാത്ത ആഴത്തിലുള്ള ഉറക്കം. ഇവിടെ മനസ്സോ ഇന്ദ്രിയങ്ങളോ പ്രവർത്തിക്കുന്നില്ല, പൂർണ്ണമായ വിശ്രമമായിരിക്കും. തുരീയ (The Fourth State): മേൽപ്പറഞ്ഞ മൂന്ന് അവസ്ഥകൾക്കും സാക്ഷിയായി നിൽക്കുന്ന, മാറ്റമില്ലാത്ത ആത്മാവിന്റെ യഥാർത്ഥ അവസ്ഥ. ഇത് ഉറക്കവുമല്ല, ഉണർവ്വുമല്ല; എന്നാൽ പ്രപഞ്ച സത്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പൂർണ്ണമായ ആത്മജ്ഞാനത്തിന്റെ അവസ്ഥയാണ്. തുരീയ അവസ്ഥയുടെ പ്രത്യേകതകൾ: ജീവൻമുക്തി: 'സപ്ത ഭൂമിക'യിലെ ഏഴാമത്തെ ഘട്ടമായി പറയുന്ന തുരീയ അവസ്ഥയിൽ എത്തുന്ന ഒരു साधകൻ (സാധകൻ) ജീവിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ തന്നെ മുക്തി (മോക്ഷം) നേടിയവനായി മാറുന്നു. നിർവ്വികല്പ സമാധി: യോഗശാസ്ത്രത്തിൽ ഇതിനെ നിർവ്വികല്പ സമാധി എന്ന് വിളിക്കുന്നു. ഇവിടെ ചിന്തകളോ, 'ഞാൻ' എന്ന ഭാവമോ (അഹംഭാവം) ഉണ്ടാകില്ല. ആനന്ദം: ലൗകികമായ സന്തോഷങ്ങൾക്കപ്പുറമുള്ള പരമാനന്ദവും ശാന്തിയും ഈ അവസ്ഥയിൽ അനുഭവപ്പെടുന്നു. ചുരുക്കത്തിൽ, സിനിമ കാണുമ്പോൾ മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന ദൃശ്യങ്ങൾ ജാഗ്രത്, സ്വപ്ന, സുഷുപ്തി അവസ്ഥകൾ ആണെങ്കിൽ, ആ ദൃശ്യങ്ങളെല്ലാം പതിക്കുന്ന മാറാത്ത സിനിമ സ്ക്രീൻ (White Screen) ആണ് തുരീയ. സ്ക്രീൻ ഇല്ലെങ്കിൽ സിനിമയില്ല, അതുപോലെ തുരീയ എന്ന ശുദ്ധബോധമില്ലെങ്കിൽ മറ്റ് മൂന്ന് അവസ്ഥകളുമില്ല.