സ്വാമി വിവേകാനന്ദന്റെ മരണം സാധാരണ അർത്ഥത്തിലുള്ള ഒരു മരണമായിരുന്നില്ല, മറിച്ച് ഒരു യോഗി തന്റെ സ്വന്തം ഇഷ്ടപ്രകാരം ശരീരം ഉപേക്ഷിക്കുന്ന 'മഹാസമാധി' ആയിരുന്നു എന്നാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശിഷ്യന്മാരും അനുയായികളും വിശ്വസിക്കുന്നത്. 1902 ജൂലൈ 4-ന് തന്റെ 39-ാമത്തെ വയസ്സിലാണ് അദ്ദേഹം ഈ ലോകത്തോട് വിടപറഞ്ഞത്. തന്റെ മരണം എപ്പോഴായിരിക്കുമെന്ന് വിവേകാനന്ദൻ നേരത്തെ തന്നെ പ്രവചിച്ചിരുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ അവസാന ദിവസങ്ങളെക്കുറിച്ചും മഹാസമാധിയെക്കുറിച്ചുമുള്ള പ്രധാന വിവരങ്ങൾ താഴെ പറയുന്നവയാണ്: 1. മുൻകൂട്ടിയുള്ള പ്രവചനങ്ങൾ നാൽപത് വയസ്സ് തികയില്ല: താൻ 40 വയസ്സ് വരെ ജീവിച്ചിരിക്കില്ല എന്ന് വിവേകാനന്ദൻ മുൻപ് തന്നെ പലതവണ പറഞ്ഞിരുന്നു. മരണപ്പെടുമ്പോൾ അദ്ദേഹത്തിന് 39 വയസ്സും 5 മാസവും മാത്രമായിരുന്നു പ്രായം. ചിതയ്ക്കുള്ള സ്ഥലം കണ്ടെത്തൽ: സമാധിയാകുന്നതിന് മൂന്ന് ദിവസം മുൻപ് ബേലൂർ മഠത്തിലെ ഒരു സ്ഥലം ചൂണ്ടിക്കാണിച്ചുകൊണ്ട്, തന്റെ ഭൗതിക ശരീരം സംസ്കരിക്കേണ്ടത് ഇവിടെയാണെന്ന് അദ്ദേഹം തന്റെ ശിഷ്യനായ സ്വാമി പ്രേമാനന്ദയോട് ആവശ്യപ്പെട്ടിരുന്നു. 2. സമാധി ദിവസത്തെ സംഭവങ്ങൾ (1902 ജൂലൈ 4) ആ ദിവസം സ്വാമിജി വളരെ ഊർജ്ജസ്വലനായാണ് കാണപ്പെട്ടത്. സാധാരണ ദിവസങ്ങളേക്കാൾ കൂടുതൽ കാര്യങ്ങൾ അദ്ദേഹം അന്ന് ചെയ്തു: രാവിലെ ബേലൂർ മഠത്തിൽ വെച്ച് അദ്ദേഹം മൂന്ന് മണിക്കൂറോളം ധ്യാനത്തിൽ മുഴുകി. ഉച്ചയ്ക്ക് ശിഷ്യന്മാർക്കൊപ്പം ഭക്ഷണം കഴിക്കുകയും അവർക്ക് വ്യാകരണവും യോഗ തത്ത്വചിന്തയും പഠിപ്പിച്ചു കൊടുക്കുകയും ചെയ്തു. വൈകുന്നേരം മഠത്തിന് ചുറ്റും അല്പദൂരം നടന്നു. 3. മഹാസമാധിയിലേക്ക് രാത്രി 7 മണിയോടെ അദ്ദേഹം ബേലൂർ മഠത്തിലെ തന്റെ മുറിയിലേക്ക് പോവുകയും ധ്യാനത്തിലിരിക്കുമ്പോൾ ആരും ശല്യപ്പെടുത്തരുതെന്ന് നിർദ്ദേശിക്കുകയും ചെയ്തു. രാത്രി 9 മണിയോടെ അദ്ദേഹം ധ്യാനത്തിലേക്ക് (മഹാസമാധി) പ്രവേശിച്ചു. 9:10 ഓടെ അദ്ദേഹം ആഴത്തിലുള്ള ശ്വാസമെടുക്കുകയും, കൺകോണുകളിൽ നേരിയ രക്തത്തുള്ളികൾ വരികയും ചെയ്തുകൊണ്ട് ശരീരം ഉപേക്ഷിച്ചു. വൈദ്യശാസ്ത്രപരമായ നിഗമനം: വിവേകാനന്ദന് പ്രമേഹം, ആസ്ത്മ തുടങ്ങിയ പല ആരോഗ്യപ്രശ്നങ്ങളും ഉണ്ടായിരുന്നു. തലച്ചോറിലെ രക്തക്കുഴലുകൾ പൊട്ടിയതാണ് (Brain Hemorrhage) മരണകാരണമെന്ന് ഡോക്ടർമാർ വിധിയെഴുതി. എന്നാൽ, ഒരു യോഗി പരമമായ അവസ്ഥയിൽ എത്തുമ്പോൾ തലച്ചോറിന്റെ മുകൾഭാഗത്തുള്ള 'ബ്രഹ്മരന്ധ്രം' ഭേദിച്ച് പ്രാണൻ പുറത്തുപോകുന്നതിനാലാണ് ഇങ്ങനെ സംഭവിച്ചതെന്ന് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശിഷ്യന്മാർ വിശ്വസിക്കുന്നു. തന്റെ ജീവിതദൗത്യം പൂർത്തിയായെന്ന് ബോധ്യപ്പെട്ടപ്പോൾ, ഒരു വസ്ത്രം മാറി ധരിക്കുന്നതുപോലെ സ്വാമി വിവേകാനന്ദൻ തന്റെ ഭൗതിക ശരീരം സ്വയം ഉപേക്ഷിക്കുകയായിരുന്നു എന്നാണ് ചരിത്രം രേഖപ്പെടുത്തുന്നത്.