ഭാരതീയ സംസ്കാരത്തിലും സനാതന ധർമ്മത്തിലും ഏറ്റവും സുപ്രധാനവും ആഴമേറിയതുമായ ഒരു സങ്കല്പമാണ് ധർമ്മം. 'ധൃ' (ധരിക്കുക, താങ്ങിനിർത്തുക) എന്ന സംസ്കൃത ധാതുവിൽ നിന്നാണ് ധർമ്മം എന്ന വാക്കുണ്ടായത്. "ലോകത്തെ താങ്ങിനിർത്തുന്നത് ഏതാണോ അതാണ് ധർമ്മം" (ധാരണാത് ധർമ്മമിത്യാഹുഃ) എന്നാണ് ഇതിന്റെ അടിസ്ഥാന അർഥം. വേദങ്ങളിലും പുരാണങ്ങളിലും ധർമ്മത്തിന് നൽകിയിരിക്കുന്ന അർഥങ്ങളും വ്യാഖ്യാനങ്ങളും താഴെ പറയുന്നവയാണ്: 1. വേദങ്ങളിൽ ധർമ്മത്തിന്റെ അർഥം വേദങ്ങളിൽ ധർമ്മം എന്നത് കേവലം ഒരു മതപരമായ ചടങ്ങല്ല, മറിച്ച് പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ നിലനിൽപ്പിനെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന ശാശ്വത നിയമമാണ്. ഋതം (പ്രപഞ്ച സത്യം): ഋഗ്വേദത്തിൽ ധർമ്മം പലപ്പോഴും 'ഋതം' (Rta) എന്ന സങ്കല്പവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. പ്രപഞ്ചത്തിലെ ഗ്രഹങ്ങളുടെ ചലനം, രാപ്പകലുകൾ, ഋതുക്കൾ എന്നിവ കൃത്യമായി നടന്നുപോകുന്നതിനുള്ള പ്രപഞ്ച നിയമമാണ് ധർമ്മം. യജ്ഞവും കർമ്മവും: വേദകാലത്ത് യജ്ഞങ്ങൾ (യാഗങ്ങൾ) ചെയ്യുന്നതും അതിലൂടെ പ്രപഞ്ചശക്തികളെ പ്രീതിപ്പെടുത്തുന്നതും ധർമ്മമായി കരുതിപ്പോന്നു. സമൂഹത്തിന്റെയും പ്രകൃതിയുടെയും സന്തുലിതാവസ്ഥ നിലനിർത്താനുള്ള കടമയാണിത്. സാമൂഹിക വ്യവസ്ഥ: സമൂഹത്തിലെ ഓരോ വ്യക്തിയും അവരുടെ സ്ഥാനത്തിനനുസരിച്ച് ചെയ്യേണ്ട കടമകളെ വേദങ്ങൾ ധർമ്മമായി നിർവചിക്കുന്നു. 2. പുരാണങ്ങളിൽ ധർമ്മത്തിന്റെ അർഥം പുരാണങ്ങളിലേക്ക് എത്തുമ്പോൾ ധർമ്മം കൂടുതൽ പ്രായോഗികവും, കഥകളിലൂടെയും കഥാപാത്രങ്ങളിലൂടെയും ജനങ്ങൾക്ക് മനസ്സിലാകുന്ന രീതിയിലും അവതരിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. സദാചാരവും നന്മയും: പുരാണങ്ങളിൽ ധർമ്മം എന്നാൽ സത്യം, കരുണ, അഹിംസ, ക്ഷമ, ഇന്ദ്രിയനിഗ്രഹം, ശുദ്ധി എന്നിവയാണ്. അധർമ്മത്തിനെതിരെയുള്ള നന്മയുടെ വിജയമാണ് പുരാണങ്ങളിലെ പ്രധാന വിഷയം. വ്യക്തിഗത കടമകൾ (സ്വധർമ്മം): ഒരു വ്യക്തി മകൻ/മകൾ, മാതാപിതാക്കൾ, ഭരണാധികാരി, പൗരൻ എന്നീ നിലകളിൽ ചെയ്യേണ്ട കടമകളെ പുരാണങ്ങൾ ഊന്നിപ്പറയുന്നു. (ഉദാഹരണത്തിന്: ശ്രീരാമന്റെ 'പിതൃവാക്യപാലനം' ഒരു ഉത്തമ ധർമ്മമായി രാമായണത്തിൽ ചിത്രീകരിക്കുന്നു). ഭാഗവത ധർമ്മം: ഈശ്വരനോടുള്ള ഭക്തിയും ശരണാഗതിയുമാണ് ഏറ്റവും വലിയ ധർമ്മമെന്ന് ഭാഗവത പുരാണം പോലുള്ള ഗ്രന്ഥങ്ങൾ വ്യക്തമാക്കുന്നു. ധർമ്മത്തിന്റെ നാല് കാലുകൾ: പുരാണങ്ങൾ അനുസരിച്ച് ധർമ്മത്തിന് നാല് തൂണുകളുണ്ട് — സത്യം (Truth), തപസ്സ് (Austerity), പവിത്രത (Purity), ദയ (Compassion). കൃതയുഗത്തിൽ ഈ നാല് കാലുകളിലും നിന്ന ധർമ്മം, കലിയുഗത്തിൽ എത്തുമ്പോൾ 'സത്യം' എന്ന ഒരു കാലിൽ മാത്രമായി ചുരുങ്ങുന്നു എന്ന് പുരാണങ്ങൾ പറയുന്നു. ചുരുക്കത്തിൽ, വേദങ്ങൾ ധർമ്മത്തെ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ശാശ്വത നിയമമായും കടമയായും കാണുമ്പോൾ, പുരാണങ്ങൾ അതിനെ നന്മ, സദാചാരം, ഈശ്വരഭക്തി, വ്യക്തിപരമായ കടമകൾ എന്നിവയിലൂടെ ജീവിതത്തിൽ പകർ‌ത്തേണ്ട ഒന്നായി വിശദീകരിക്കുന്നു. ധർമ്മത്തിന്റെ ഈ വിശദീകരണത്തിൽ നിങ്ങൾക്ക് ഏതെങ്കിലും പ്രത്യേക ഭാഗത്തെക്കുറിച്ച് (ഉദാഹരണത്തിന്:) ഭഗവദ്ഗീതയിൽ ധർമ്മം എന്ന സങ്കല്പം വളരെ കേന്ദ്രീകൃതവും പ്രായോഗികവുമായ ഒന്നാണ്. മഹാഭാരത യുദ്ധക്കളത്തിൽ അർജുനൻ തന്റെ ബന്ധുക്കൾക്കെതിരെ യുദ്ധം ചെയ്യേണ്ടി വരുന്ന ഘട്ടത്തിൽ നേരിട്ട 'ധർമ്മസങ്കടം' പരിഹരിക്കാനാണ് ശ്രീകൃഷ്ണൻ ഗീതോപദേശം നൽകുന്നത്. അതിനാൽ തന്നെ ഗീത തുടങ്ങുന്നത് തന്നെ "ധർമ്മക്ഷേത്രേ കുരുക്ഷേത്രേ..." എന്ന വാക്കുകളോടെയാണ്. ഭഗവദ്ഗീതയിലെ ധർമ്മത്തിന്റെ പ്രധാന അർഥതലങ്ങൾ താഴെ പറയുന്നവയാണ്: 1. സ്വധർമ്മം (വ്യക്തിപരമായ കടമ) ഗീതയിൽ ഏറ്റവും കൂടുതൽ ഊന്നിപ്പറയുന്നത് 'സ്വധർമ്മ'ത്തെക്കുറിച്ചാണ്. ഒരു വ്യക്തി തന്റെ സ്വഭാവം (പ്രകൃതി), സമുദായത്തിലെ സ്ഥാനം, ജീവിത സാഹചര്യം എന്നിവയനുസരിച്ച് ചെയ്യേണ്ട കടമയാണിത്. "സ്വധർമ്മേ നിധനം ശ്രേയഃ പരധർമ്മോ ഭയാവഹഃ" (അദ്ധ്യായം 3, ശ്ലോകം 35): മറ്റൊരാളുടെ ധർമ്മം എത്ര നന്നായി ചെയ്യുന്നതിനേക്കാളും, തെറ്റുകൾ ഉണ്ടായാൽ പോലും സ്വന്തം ധർമ്മം (സ്വധർമ്മം) അനുഷ്ഠിക്കുന്നതാണ് ശ്രേഷ്ഠം. അർജുനൻ ഒരു ക്ഷത്രിയനാണ്. അതിനാൽ അനീതിക്കെതിരെ യുദ്ധം ചെയ്യുക എന്നതാണ് അർജുനന്റെ സ്വധർമ്മം; അല്ലാതെ യുദ്ധക്കളം വിട്ട് സന്യാസിയാകുക എന്നതല്ല. 2. നിഷ്കാമ കർമ്മം (ഫലം ആഗ്രഹിക്കാതെയുള്ള കർമ്മം) കടമകൾ ചെയ്യുന്നത് ധർമ്മമാണ്, എന്നാൽ അത് എങ്ങനെ ചെയ്യണം എന്ന് ഗീത പഠിപ്പിക്കുന്നു. "കർമ്മണ്യേവാധികാരസ്തേ മാ ഫലേഷു കദാചന" (അദ്ധ്യായം 2, ശ്ലോകം 47): കർമ്മം ചെയ്യുവാൻ മാത്രമേ നിനക്ക് അധികാരമുള്ളൂ, അതിന്റെ ഫലങ്ങളിൽ ഒട്ടുമില്ല. സ്വാർത്ഥലാഭങ്ങൾ ആഗ്രഹിക്കാതെ, ഈശ്വരപ്രീതിക്കായി കടമകൾ നിർവഹിക്കുന്നതാണ് ഗീതയിലെ ഉത്തമ ധർമ്മം. 3. ധർമ്മസംസ്ഥാപനം (നന്മയുടെ പുനഃസ്ഥാപനം) ഭൂമിയിൽ അധർമ്മം കൂടുമ്പോൾ ധർമ്മത്തെ സംരക്ഷിക്കാൻ ഈശ്വരൻ അവതരിക്കുന്നു എന്ന് ഗീത വ്യക്തമാക്കുന്നു. "യദാ യദാ ഹി ധർമ്മസ്യ ഗ്ലാനിർഭവതി ഭാരത..." (അദ്ധ്യായം 4, ശ്ലോകം 7-8): എപ്പോഴൊക്കെ ധർമ്മത്തിന് ഗ്ലാനി (ക്ഷയം) സംഭവിക്കുകയും അധർമ്മം ഉയിർത്തെഴുന്നേൽക്കുകയും ചെയ്യുന്നുവോ, അപ്പോഴൊക്കെ ധർമ്മസംസ്ഥാപനത്തിനായി ഞാൻ അവതരിക്കുന്നു എന്ന് ശ്രീകൃഷ്ണൻ പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. 4. ശരണാഗതി - പരമമായ ധർമ്മം ഭഗവദ്ഗീതയുടെ അവസാന അദ്ധ്യായത്തിൽ (18-ാം അദ്ധ്യായം, ശ്ലോകം 66) ശ്രീകൃഷ്ണൻ ധർമ്മത്തിന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന തലം ഉപദേശിക്കുന്നു: "സർവ്വധർമ്മാൻ പരിത്യജ്യ മാമേകം ശരണം വ്രജ": ബാഹ്യമായ എല്ലാ കടമകളെയും നിയമങ്ങളെയും എന്നിൽ സമർപ്പിച്ച്, എന്നെ മാത്രം ശരണം പ്രാപിക്കുക. ഞാൻ നിന്നെ എല്ലാ പാപങ്ങളിൽ നിന്നും മോചിപ്പിക്കാം. ഈശ്വരനിലുള്ള പൂർണ്ണമായ സമർപ്പണമാണ് എല്ലാ ധർമ്മങ്ങൾക്കും മുകളിലുള്ള പരമമായ ധർമ്മം (പരമ ധർമ്മം) എന്ന് ഗീത ഉപസംഹരിക്കുന്നു. ചുരുക്കത്തിൽ, വേദങ്ങളിലെ പ്രപഞ്ച നിയമത്തെയും പുരാണങ്ങളിലെ സദാചാരത്തെയും ജീവിതത്തിലെ നിത്യേനയുള്ള കടമകളുമായി (Duty and Action) ബന്ധിപ്പിക്കുകയാണ് ഭഗവദ്ഗീത ചെയ്യുന്നത്.