ഭാരതീയ തത്ത്വചിന്തയുടെയും ആത്മീയതയുടെയും ആധാരശിലകളാണ് ഉപനിഷത്തുകൾ. 'അടുത്തു വന്നിരിക്കുക' (ഗുരുവിനടുത്ത് വിദ്യ അഭ്യസിക്കുക) എന്നാണ് ഉപനിഷത്ത് എന്ന വാക്കിന്റെ അർത്ഥം. ഉപനിഷത്തുകളുടെ പ്രധാന സന്ദേശങ്ങളെ താഴെ പറയുന്ന രീതിയിൽ ചുരുക്കി വിവരിക്കാം: 1. ബ്രഹ്മവും ആത്മാവും: പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ആത്യന്തികമായ സത്യത്തെ 'ബ്രഹ്മം' എന്ന് വിളിക്കുന്നു. ഓരോ ജീവിയിലുമുള്ള ചൈതന്യത്തെ 'ആത്മാവ്' എന്നും വിളിക്കുന്നു. ഈ ആത്മാവും ബ്രഹ്മവും ഒന്ന് തന്നെയാണെന്നതാണ് ഉപനിഷത്തുകളുടെ ഏറ്റവും വലിയ സന്ദേശം. ഇത് "തത്ത്വമസി" (അത് നീയാകുന്നു) എന്ന മഹാവാക്യത്തിലൂടെ വ്യക്തമാക്കപ്പെടുന്നു. 2. ആത്മജ്ഞാനം: യഥാർത്ഥ അറിവ് എന്നത് പുറംലോകത്തെക്കുറിച്ചുള്ളതല്ല, മറിച്ച് സ്വന്തം ഉള്ളിലുള്ള ആത്മാവിനെക്കുറിച്ചുള്ള അറിവാണ്. ഞാൻ ശരീരമോ മനസ്സോ ബുദ്ധിയോ അല്ല, മറിച്ച് നാശമില്ലാത്ത ആത്മാവാണെന്ന് തിരിച്ചറിയുന്നതാണ് മോക്ഷത്തിലേക്കുള്ള വഴി. 3. ഏകത്വം: ലോകത്തിലെ എല്ലാ ചരാചരങ്ങളിലും വസിക്കുന്നത് ഒരേയൊരു ചൈതന്യമാണെന്ന് ഉപനിഷത്തുകൾ പഠിപ്പിക്കുന്നു. "ഈശാവാസ്യമിദം സർവ്വം" (ഈ ലോകമെല്ലാം ഈശ്വരനാൽ നിറയ്ക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു) എന്ന സന്ദേശം പ്രപഞ്ചത്തിലെ സർവ്വതിനോടും സ്നേഹവും ബഹുമാനവും പുലർത്താൻ നമ്മെ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു. 4. കർമ്മഫലവും പുനർജന്മവും: മനുഷ്യന്റെ പ്രവൃത്തികൾക്ക് അനുസരിച്ചുള്ള ഫലം ലഭിക്കുമെന്നും, ആത്മജ്ഞാനം നേടുന്നത് വരെ ജനനമരണ ചക്രങ്ങൾ (സംസാരം) തുടരുമെന്നും ഉപനിഷത്തുകൾ പറയുന്നു. അറിവിലൂടെ മാത്രമേ ഈ ചക്രത്തിൽ നിന്ന് മുക്തി നേടാൻ സാധിക്കൂ. 5. ശാന്തിയും സമാധാനവും: ഭൗതികമായ സുഖങ്ങളല്ല, മറിച്ച് ആന്തരികമായ ശാന്തിയാണ് ജീവിതത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം. "അസതോമാ സദ്ഗമയ, തമസോമാ ജ്യോതിർഗമയ, മൃത്യോർമാ അമൃതം ഗമയ" (അസത്യത്തിൽ നിന്ന് സത്യത്തിലേക്കും, ഇരുട്ടിൽ നിന്ന് വെളിച്ചത്തിലേക്കും, മരണത്തിൽ നിന്ന് അമരത്വത്തിലേക്കും നയിക്കണേ) എന്ന പ്രാർത്ഥന ഉപനിഷത്തുകളുടെ ആഗ്രഹം വ്യക്തമാക്കുന്നു. ചുരുക്കത്തിൽ, മനുഷ്യനെ അജ്ഞാനമാകുന്ന ഇരുട്ടിൽ നിന്ന് ജ്ഞാനത്തിന്റെ വെളിച്ചത്തിലേക്ക് നയിക്കുകയും, ഈശ്വരനും മനുഷ്യനും ഒന്നാണെന്ന് ബോധ്യപ്പെടുത്തുകയുമാണ് ഉപനിഷത്തുകളുടെ സാരാംശം.