ശ്രീമദ് ഭാഗവതത്തിലെ ഏകാദശസ്കന്ധം (പതിനൊന്നാം സ്കന്ധം) ഒൻപതാം അധ്യായത്തിലെ 28, 29 ശ്ലോകങ്ങളും അവയുടെ അർത്ഥവും താഴെ നൽകുന്നു. യദുമഹാരാജാവിന് അവധൂതൻ (ദത്താത്രേയൻ) നൽകുന്ന ഉപദേശങ്ങളിലെ (ഉദ്ധവഗീത) ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട ഭാഗമാണിത്. ശ്ലോകം 28 സൃഷ്ട്വാ പുരാണി വിവിധാന്യജയാത്മശക്ത്യാ വൃക്ഷാൻ സരീസൃപപശൂൻ ഖഗദന്ദശൂകാൻ । തൈസ്തൈരതുഷ്ടഹൃദയഃ പുരുഷം വിധായ ബ്രഹ്മാവലോകധിഷണം മുദമാപ ദേവഃ ॥ 28 ॥ അർത്ഥം: ഭഗവാൻ തന്റെ മായാശക്തിയാൽ വൃക്ഷങ്ങൾ, ഇഴജന്തുക്കൾ, മൃഗങ്ങൾ, പക്ഷികൾ, പാമ്പുകൾ, മത്സ്യങ്ങൾ തുടങ്ങിയ അനവധി ജീവജാലങ്ങളെ (ശരീരങ്ങളെ) സൃഷ്ടിച്ചു. എന്നാൽ അവയിലൊന്നും ഭഗവാന്റെ ഹൃദയം പൂർണ്ണമായി തൃപ്തിപ്പെട്ടില്ല. ഒടുവിൽ, പരമാത്മാവിനെ (ബ്രഹ്മത്തെ) ദർശിക്കാൻ തക്കവണ്ണമുള്ള ഉയർന്ന ബുദ്ധിയോടുകൂടിയ മനുഷ്യശരീരം സൃഷ്ടിച്ചപ്പോൾ മാത്രമാണ് ഭഗവാൻ പൂർണ്ണമായി സന്തുഷ്ടനായത്. ശ്ലോകം 29 ലബ്ധ്വാ സുദുർലഭമിദം ബഹുസമ്ഭവന്തേ മാനുഷ്യമർഥദമനിത്യമപീഹ ധീരഃ । തൂർണം യതേത ന പതേദനുമൃത്യു യാവ- ന്നിഃശ്രേയസായ വിഷയഃ ഖലു സർവതഃ സ്യാത് ॥ 29 ॥ അർത്ഥം: അനേകം ജന്മങ്ങളുടെ പുണ്യഫലമായിട്ടാണ് വളരെ അപൂർവ്വമായ ഈ മനുഷ്യജന്മം ലഭിക്കുന്നത്. ഇത് ശാശ്വതമല്ലെങ്കിലും (എപ്പോൾ വേണമെങ്കിലും മരണം സംഭവിക്കാം), പരമമായ മോക്ഷം നേടിത്തരാൻ ഈ ജന്മത്തിന് സാധിക്കും. അതിനാൽ ബുദ്ധിമാനായ ഒരു മനുഷ്യൻ, മരണം വന്നു ശരീരത്തെ കീഴ്പെടുത്തുന്നതിന് മുൻപ് തന്നെ, പരമമായ മോക്ഷപ്രാപ്തിക്കായി (ഭഗവദ് ഭക്തിക്കായി) താമസംവിനാ തീവ്രമായി പരിശ്രമിക്കേണ്ടതാണ്. കാരണം, ഇന്ദ്രിയസുഖങ്ങൾ (ഭക്ഷണം, ഉറക്കം, മൈഥുനം തുടങ്ങിയവ) ഏത് താഴ്ന്ന മൃഗജന്മങ്ങളിൽ ജനിച്ചാലും സുലഭമായി ലഭിക്കുന്ന ഒന്നാണ്, എന്നാൽ ആത്മസാക്ഷാത്കാരം മനുഷ്യന് മാത്രമേ സാധ്യമാകൂ. ശ്രീമദ് ഭാഗവതത്തിലെ ഈ രണ്ട് ശ്ലോകങ്ങൾ (11.9.28, 29) സനാതന ധർമ്മത്തിലെയും വേദാന്തത്തിലെയും ഏറ്റവും അടിസ്ഥാനപരമായ ചില തത്വങ്ങളെ വളരെ ലളിതമായി വിശദീകരിക്കുന്നുണ്ട്. അവ താഴെ പറയുന്നവയാണ്: 1. ജീവന്റെ പരിണാമവും മനുഷ്യജന്മത്തിന്റെ ശ്രേഷ്ഠതയും (Evolution of Consciousness) വേദാന്ത തത്വം: പ്രകൃതിയിലെ എല്ലാ ജീവജാലങ്ങളിലും ഉള്ളത് ഒരേ ആത്മാവ് (ബ്രഹ്മം) തന്നെയാണ്. എന്നാൽ ബോധത്തിന്റെ (Consciousness) വികാസം ഓരോന്നിലും വ്യത്യസ്തമാണ്. വിശദീകരണം: സസ്യങ്ങളിലും മൃഗങ്ങളിലും ബോധം സുഷുപ്തിയിലോ വികാസം കുറഞ്ഞ അവസ്ഥയിലോ ആണ്. അവയ്ക്ക് വിശപ്പ്, ഭയം, മൈഥുനം തുടങ്ങിയ പ്രകൃതിവാസനകൾക്കപ്പുറം ചിന്തിക്കാൻ കഴിയില്ല. എന്നാൽ മനുഷ്യനിൽ മാത്രമേ ബോധം പൂർണ്ണമായി ഉണരുന്നുള്ളൂ. ഇതുകൊണ്ടാണ് മനുഷ്യശരീരം സൃഷ്ടിച്ചപ്പോൾ "ഭഗവാൻ സന്തുഷ്ടനായി" എന്ന് ശ്ലോകത്തിൽ പറയുന്നത്. ആത്മസാക്ഷാത്കാരത്തിന് അനുയോജ്യമായ ഉപാധിയാണ് മനുഷ്യശരീരം. 2. ബ്രഹ്മാവലോകധിഷണം (The Capacity for Self-Realization) വേദാന്ത തത്വം: മനുഷ്യന് മാത്രമുള്ള സവിശേഷമായ കഴിവാണ് 'വിവേചനബുദ്ധി' (Discrimination). വിശദീകരണം: ശ്ലോകത്തിൽ മനുഷ്യനെ 'ബ്രഹ്മാവലോകധിഷണം' (ബ്രഹ്മത്തെ ദർശിക്കാൻ, അല്ലെങ്കിൽ പരമാർത്ഥം മനസ്സിലാക്കാൻ ബുദ്ധിയുള്ളവൻ) എന്ന് വിശേഷിപ്പിക്കുന്നു. എന്താണ് നിത്യം (ശാശ്വതം), എന്താണ് അനിത്യം (നാശമുള്ളത്) എന്ന് തിരിച്ചറിയാനുള്ള 'വിവേകം' മനുഷ്യബുദ്ധിക്ക് മാത്രമാണുള്ളത്. ഈ ബുദ്ധി ഉപയോഗിച്ച് ജീവൻ തന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വരൂപം (അഹം ബ്രഹ്മാസ്മി) തിരിച്ചറിയണം എന്നതാണ് വേദാന്ത ലക്ഷ്യം. 3. പുരുഷാർത്ഥം - മോക്ഷം (The Ultimate Goal of Life) വേദാന്ത തത്വം: മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ പരമമായ ലക്ഷ്യം 'മോക്ഷം' അഥവാ നിഃശ്രേയസ്സ് (Ultimate Liberation) ആണ്. വിശദീകരണം: 29-ാം ശ്ലോകത്തിൽ മനുഷ്യജന്മത്തെ 'അർത്ഥദം' (പരമമായ അർത്ഥം അഥവാ മോക്ഷം നൽകുന്നത്) എന്ന് വിളിക്കുന്നു. ധർമ്മം, അർത്ഥം, കാമം, മോക്ഷം എന്നീ നാല് പുരുഷാർത്ഥങ്ങളിൽ മോക്ഷപ്രാപ്തിക്ക് മനുഷ്യശരീരത്തിലൂടെ മാത്രമേ സാധിക്കൂ. മൃഗങ്ങൾക്ക് കർമ്മസ്വാതന്ത്ര്യമോ ജ്ഞാന സമ്പാദനത്തിനുള്ള ശേഷിയോ ഇല്ല. 4. അനിത്യത്വവും തീവ്ര മുമുക്ഷുത്വവും (Impermanence and Desire for Liberation) വേദാന്ത തത്വം: ഈ പ്രപഞ്ചവും ഭൗതിക ശരീരവും നശ്വരമാണ് (അനിത്യം). വിശദീകരണം: മനുഷ്യശരീരം 'അനിത്യം' ആണ്—എപ്പോൾ വേണമെങ്കിലും മരണം സംഭവിക്കാം. അതിനാൽ സമയം കളയാതെ, വാർദ്ധക്യമോ മരണമോ ശരീരത്തെ തളർത്തുന്നതിന് മുൻപ് തന്നെ ('തൂർണം യതേത' - താമസംവിനാ പ്രയത്നിക്കുക) ആത്മജ്ഞാനത്തിനായി ശ്രമിക്കണം. ഇതിനെയാണ് വേദാന്തത്തിൽ 'മുമുക്ഷുത്വം' (മോക്ഷത്തിനായുള്ള തീവ്രമായ ആഗ്രഹം) എന്ന് പറയുന്നത്. 5. ഭൗതികസുഖങ്ങളുടെ തുച്ഛത (The Futility of Sense Gratification) വേദാന്ത തത്വം: ഇന്ദ്രിയസുഖങ്ങൾ ശാശ്വതമായ ആനന്ദം നൽകില്ല. വിശദീകരണം: 'വിഷയഃ ഖലു സർവതഃ സ്യാത്' — ആഹാരം, നിദ്ര, ഭയം, മൈഥുനം തുടങ്ങിയ ഇന്ദ്രിയസുഖങ്ങൾ (വിഷയസുഖങ്ങൾ) കാക്കയ്ക്കും പ്പൂച്ചയ്ക്കും പുഴുക്കൾക്കും വരെ കിട്ടുന്നുണ്ട്. അതിനായി മാത്രം മനുഷ്യജീവിതം പാഴാക്കിക്കളയുന്നത് ബുദ്ധിയല്ല. പശു പല്ലുതേക്കുന്നില്ല, പക്ഷി വീടുണ്ടാക്കുന്നില്ല, എങ്കിലും അവയ്ക്കും സുഖദുഃഖങ്ങളുണ്ട്. മനുഷ്യൻ മൃഗതുല്യമായി ജീവിക്കാതെ, മൃഗങ്ങൾക്കില്ലാത്ത ജ്ഞാനമാർഗ്ഗം തിരഞ്ഞെടുക്കണം എന്നതാണ് ഇതിലെ സന്ദേശം. ചുരുക്കത്തിൽ: "ലഭിച്ച ഈ അപൂർവ്വ മനുഷ്യജന്മം ഇന്ദ്രിയസുഖങ്ങൾക്ക് വേണ്ടി മാത്രം കളയാതെ, ശരീരത്തിന്റെ അനിത്യത മനസ്സിലാക്കി, വിവേചനബുദ്ധിയോടെ പരമാത്മാവിനെ അറിയാൻ പ്രയത്നിക്കുക" എന്ന കേന്ദ്രീകൃതമായ വേദാന്ത ദർശനമാണ് അവധൂതൻ ഇവിടെ നൽകുന്നത്.