ശ്രീമദ് ഭാഗവതത്തിൽ രണ്ടു പ്രധാന സന്ദർഭങ്ങളിലാണ് സാംഖ്യയോഗം ഉപദേശിക്കുന്നത്. മൂന്നാം സ്കന്ധത്തിൽ കപില മഹർഷി തന്റെ മാതാവായ ദേവഹൂതിക്കും, പതിനൊന്നാം സ്കന്ധത്തിൽ (ഉദ്ധവ ഗീതയിൽ) ശ്രീകൃഷ്ണ ഭഗവാൻ തന്റെ ഭക്തനും സഖാവുമായ ഉദ്ധവനും സാംഖ്യശാസ്ത്രം ഉപദേശിക്കുന്നു. പ്രകൃതിയും പുരുഷനും തമ്മിലുള്ള വിവേചനമാണ് രണ്ടു സാംഖ്യയോഗത്തിന്റെയും അടിസ്ഥാനമെങ്കിലും, ഉപദേശിച്ച വ്യക്തികൾ, കേൾവിക്കാരുടെ മാനസികാവസ്ഥ, തത്ത്വങ്ങളുടെ എണ്ണം, ആത്യന്തിക ലക്ഷ്യം എന്നിവയിൽ ഇവ തമ്മിൽ പ്രധാനപ്പെട്ട ചില വ്യത്യാസങ്ങളുണ്ട്. അവ താഴെ പറയുന്നവയാണ്: 1. ഉപദേശകനും ഉപദേശ രൂപവും കപില സാംഖ്യം: വിഷ്ണുവിന്റെ അവതാരമായ കപില മഹർഷി ഒരു മകന്റെ സ്ഥാനത്തുനിന്നാണ് മാതാവായ ദേവഹൂതിക്ക് ഇത് ഉപദേശിക്കുന്നത്. ഇത് ആത്മീയ ജ്ഞാനത്തിന്റെ ശാസ്ത്രീയവും വ്യവസ്ഥാപിതവുമായ വിവരണമാണ്. ഉദ്ധവ സാംഖ്യം: ശ്രീകൃഷ്ണ ഭഗവാൻ തന്റെ അവതാരലീലകൾ അവസാനിപ്പിച്ച് വൈകുണ്ഠത്തിലേക്ക് മടങ്ങുന്നതിന് തൊട്ടുമുമ്പ്, പരമ സഖാവായ ഉദ്ധവന് ഉപദേശിക്കുന്നതാണ് ഇത്. ഇത് കൂടുതൽ പ്രായോഗികവും ആത്മീയവുമായ ഉപദേശങ്ങളുടെ സമാഹാരമാണ്. 2. തത്ത്വങ്ങളുടെ എണ്ണത്തിലുള്ള വ്യത്യാസം (Enumeration of Tattvas) കപില സാംഖ്യം: പ്രപഞ്ചസൃഷ്ടിയെ 25 തത്ത്വങ്ങളായി കപിലൻ തരംതിരിക്കുന്നു. പ്രകൃതി, മഹത്തത്ത്വം, അഹങ്കാരം, മനസ്സ്, 5 ജ്ഞാനേന്ദ്രിയങ്ങൾ, 5 കർമേന്ദ്രിയങ്ങൾ, 5 തന്മാത്രകൾ, 5 മഹാഭൂതങ്ങൾ എന്നിവ ചേർന്ന 24 ജ്ഞാനവിഷയങ്ങളും, 25-ാമതായി ജീവാത്മാവും (പുരുഷൻ) ചേർന്നതാണ് കപിലന്റെ സാംഖ്യം. (ഭാഗവതത്തിലെ ഈ സാംഖ്യത്തിൽ ഈ 25-നും അപ്പുറം പരമാത്മാവിനെ 26-ാമത് തത്ത്വമായി കൽപ്പിക്കുന്നു). ഉദ്ധവ സാംഖ്യം: ഉദ്ധവ ഗീതയിൽ തത്ത്വങ്ങളുടെ എണ്ണത്തെക്കുറിച്ച് കൃഷ്ണൻ കൂടുതൽ വിശാലമായ വ്യാഖ്യാനം നൽകുന്നു. വിവിധ ഋഷിമാർ 9, 11, 28, അഥവാ 26 എന്നിങ്ങനെ വ്യത്യസ്ത എണ്ണത്തിൽ തത്ത്വങ്ങളെ കണക്കാക്കാറുണ്ടെന്ന് കൃഷ്ണൻ വ്യക്തമാക്കുന്നു. എന്നാൽ എല്ലാം ഒരേ സത്യത്തിന്റെ വിവിധ കോണുകളാണെന്നും, പരമാത്മാവിനെ ഉൾപ്പെടുത്തി അവയെല്ലാം ചുരുക്കി കാണിക്കാമെന്നും ഭഗവാൻ സമർത്ഥിക്കുന്നു. 3. ഭക്തിയും ജ്ഞാനവും തമ്മിലുള്ള മുൻഗണന കപില സാംഖ്യം (ഭക്തിപ്രധാനം): കപിലൻ തന്റെ സാംഖ്യത്തെ ഭക്തിയോഗത്തോട് ശക്തമായി ബന്ധിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു. പ്രകൃതിയും പുരുഷനും തമ്മിലുള്ള വേർതിരിവ് പഠിപ്പിക്കുന്നതിനൊപ്പം, ഭഗവാന്റെ രൂപത്തെ ധ്യാനിക്കുന്നതിനും, നിഷ്കാമമായ ഭക്തിയിലൂടെ (നിർഗുണ ഭക്തി) മുക്തി നേടുന്നതിനും കപിലൻ ദേവഹൂതിയോട് ആവശ്യപ്പെടുന്നു. ഉദ്ധവ സാംഖ്യം (ജ്ഞാന-വൈരാഗ്യപ്രധാനം): ഉദ്ധവനോട് ഭഗവാൻ പറയുന്നത് ലൗകികമായ ലോകത്തിൽ നിന്ന് എങ്ങനെ വൈരാഗ്യം നേടാമെന്നും ഭേദചിന്തകൾ അവസാനിപ്പിച്ച് എല്ലാറ്റിലും ഈശ്വരനെ ദർശിക്കാമെന്നുമാണ്. പ്രപഞ്ചം ഒരു മായയാണെന്നും, ആത്മാവ് ഒന്നുമാത്രമാണെന്നുമുള്ള അദ്വൈത ചിന്തയ്ക്ക് സമാനമായ ജ്ഞാനത്തിനാണ് ഇതിൽ കൂടുതൽ ഊന്നൽ. 4. കേൾവിക്കാരും ലക്ഷ്യവും ദേവഹൂതി: ലൗകിക സുഖങ്ങളിൽ മടുപ്പ് തോന്നി, തന്റെ അജ്ഞതയെ മാറ്റിത്തരണമെന്ന് ആവശ്യപ്പെട്ടാണ് ദേവഹൂതി കപിലനെ സമീപിക്കുന്നത്. അതിനാൽ പ്രകൃതിയുടെ ബന്ധനത്തിൽ നിന്ന് ആത്മാവിനെ വേർതിരിച്ചറിയാനുള്ള ധ്യാനമാർഗ്ഗമാണ് കപിലൻ ഉപദേശിക്കുന്നത്. ഉദ്ധവൻ: ഭഗവാന്റെ വിരഹവേദനയിൽ ദുഃഖിതനായ, ഇതിനകം തന്നെ വലിയ ജ്ഞാനിയായ ഭക്തനാണ് ഉദ്ധവൻ. അതുകൊണ്ട്, ഈ ലോകത്തിലെ സുഖദുഃഖങ്ങൾ വെറും മിഥ്യയാണെന്ന് ബോധ്യപ്പെടുത്തി അവനെ കർമ്മബന്ധങ്ങളിൽ നിന്ന് പൂർണ്ണമായി വിമുക്തനാക്കാനാണ് ഭഗവാൻ സാംഖ്യം ഉപദേശിക്കുന്നത്. ചുരുക്കത്തിൽ (താരതമ്യപ്പട്ടിക): സവിശേഷത കപില സാംഖ്യം (ദേവഹൂതിക്ക്) ഉദ്ധവ സാംഖ്യം (ഉദ്ധവന്) ഉപദേശകൻ കപില മഹർഷി (വിഷ്ണു അവതാരം) ശ്രീകൃഷ്ണ ഭഗവാൻ പ്രധാന ശൈലി ശാസ്ത്രീയമായ പ്രപഞ്ച വിശകലനം (Analytic) ആത്മീയമായ ഏകത്വ ദർശനം (Synthesis/Non-dualism) തത്ത്വങ്ങൾ 25 തത്ത്വങ്ങളുടെ കൃത്യമായ വിഭജനം തത്ത്വങ്ങളുടെ എണ്ണത്തിലുള്ള വൈവിധ്യത്തെ അംഗീകരിക്കുന്നു പ്രധാന മാർഗ്ഗം ധ്യാനവും ഭഗവദ് രൂപത്തിലുള്ള ഭക്തിയും ജ്ഞാനം, വൈരാഗ്യം, സർവ്വ സമത്വ ദർശനം പരമാത്മാവിലേക്ക് എത്തിച്ചേരാൻ പ്രകൃതിയുടെ ഘടനയെ മനസ്സിലാക്കുക എന്നതാണ് കപിലന്റെ മാർഗ്ഗമെങ്കിൽ, പ്രകൃതിയുടെ മായയെ ജ്ഞാനം കൊണ്ട് മറികടന്ന് എല്ലാം ഭഗവന്മയമായി കാണുക എന്നതാണ് കൃഷ്ണൻ ഉദ്ധവന് നൽകുന്ന സാംഖ്യോപദേശം.