വിജ്ഞാന ഭൈരവ തന്ത്രം. കാശ്മീർ ശൈവ സമ്പ്രദായത്തിലെ (Kashmir Shaivism) ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ടതും പവിത്രവുമായ ഒരു ഗ്രന്ഥമാണ്. അദ്വൈത വേദാന്തവുമായി ഇതിന് ആഴമേറിയ ബന്ധമുണ്ട്. 'ഞാൻ' എന്ന പരിമിതമായ വ്യക്തിബോധത്തെ പ്രപഞ്ചബോധത്തിലേക്കും ഈശ്വരബോധത്തിലേക്കും ഉയർത്താനുള്ള പ്രായോഗിക മാർഗ്ഗങ്ങളാണ് ഇതിൽ പ്രതിപാദിക്കുന്നത്. രുദ്രയാമള തന്ത്രത്തിന്റെ ഭാഗമായ ഈ ഗ്രന്ഥം, പരമശിവനും പാർവതിദേവിയും (ഭൈരവനും ഭൈരവിയും) തമ്മിലുള്ള സംവാദ രൂപത്തിലാണ് രചിക്കപ്പെട്ടിട്ടുള്ളത്. സ്വയം പരമബോധം (പരാസംവിത്) ഉണർത്താൻ എന്താണ് മാർഗ്ഗം എന്ന ദേവിയുടെ ചോദ്യത്തിന് മറുപടിയായി 112 ധ്യാനമുറകൾ (ധാരണകൾ) ശിവൻ ഉപദേശിച്ചു നൽകുന്നു. വിജ്ഞാന ഭൈരവ തന്ത്രവും അദ്വൈതവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം അദ്വൈത ദർശനം: അദ്വൈത വേദാന്തം പറയുന്നതുപോലെ ജീവാത്മാവും പരമാത്മാവും ഒന്നാണെന്ന ദർശനം തന്നെയാണ് ഈ ഗ്രന്ഥവും മുന്നോട്ട് വെയ്ക്കുന്നത്. എന്നാൽ കേവലമായ തത്ത്വചിന്തയ്ക്കപ്പുറം, അത് എങ്ങനെ പ്രായോഗികമായി അനുഭവപ്പടുത്താം (Self-realization) എന്ന് വിജ്ഞാന ഭൈരവ തന്ത്രം കാണിച്ചുതരുന്നു. ശിവവിജ്ഞാനോപനിഷദ്‌: മഹായോഗിയായ അഭിനവഗുപ്തൻ വിജ്ഞാന ഭൈരവത്തെ 'ശിവവിജ്ഞാനോപനിഷദ്‌' എന്നാണ് വിശേഷിപ്പിച്ചത്. ഉപനിഷത്തുകളുടെ സാരമായ അദ്വൈതബോധം ഇതിലുണ്ട് എന്നതിനാലാണിത്. ധ്യാന മാർഗ്ഗങ്ങൾ: ശ്വാസോച്ഛ്വാസം, ശബ്ദം, ശൂന്യത, വികാരങ്ങൾ, ഉറക്കത്തിനും ഉണർച്ചയ്ക്കും മധ്യേയുള്ള അവസ്ഥകൾ തുടങ്ങിയ നിത്യജീവിതത്തിലെ അനുഭവങ്ങളിലൂടെ പരമമായ അദ്വൈതാനുഭൂതിയിലേക്ക് (ഭൈരവ ഭാവം) എങ്ങനെ എത്തിച്ചേരാമെന്ന് ഈ 112 രീതികൾ വിശദീകരിക്കുന്നു. മലയാളത്തിൽ ഈ വിഷയത്തെക്കുറിച്ച് കൂടുതൽ പഠിക്കാൻ താല്പര്യമുള്ളവർക്കായി ഒട്ടനവധി പുസ്തകങ്ങളും, പ്രഭാഷണങ്ങളും യൂട്യൂബ് പോലുള്ള പ്ലാറ്റ്‌ഫോമുകളിൽ ലഭ്യമാണ്. വിജ്ഞാന ഭൈരവ തന്ത്രത്തിലെ 112 ധ്യാന മാർഗ്ഗങ്ങളെക്കുറിച്ചും അതിൻ്റെ ആമുഖത്തെക്കുറിച്ചും ആഴത്തിൽ മനസ്സിലാക്കാൻ താഴെ നൽകിയിരിക്കുന്നു. വിജ്ഞാന ഭൈരവ തന്ത്രത്തിലെ 112 ധാരണകളെ (ധ്യാന മുറകളെ) പ്രധാനമായും മനുഷ്യൻ്റെ നിത്യജീവിതാനുഭവങ്ങളുമായും ഇന്ദ്രിയങ്ങളുമായും ബന്ധപ്പെടുത്തി ചില പ്രധാന വിഭാഗങ്ങളായി ചുരുക്കി മനസ്സിലാക്കാം: വിഭാഗം ധാരണകളുടെ എണ്ണം ചുരുക്കത്തിൽ (വിവരണം) പ്രാണായാമവും ശ്വാസവും 9 ശ്വാസമെടുക്കുമ്പോഴും വിടുമ്പോഴും അവയ്ക്കിടയിൽ ഉണ്ടാകുന്ന സൂക്ഷ്മമായ നിശബ്ദതയിൽ (Interstitial Gap/Pause) ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിക്കുക. മന്ത്രങ്ങളും ശബ്ദങ്ങളും 11 'ഓം' (AUM) പോലുള്ള പ്രണവ മന്ത്രങ്ങളുടെ ജപത്തിലൂടെയും, ആ ജപത്തിന് ശേഷം അവശേഷിക്കുന്ന ആന്തരിക നിശബ്ദതയിലൂടെയും (Nada) പരമബോധത്തിൽ ലയിക്കുക. ഇന്ദ്രിയാനുഭൂതികൾ 7 കാഴ്ച, സ്പർശനം, ഗന്ധം തുടങ്ങിയവയുടെ പ്രാരംഭ നിമിഷങ്ങളിൽ ബുദ്ധി ഉപയോഗിച്ച് ചിന്തിക്കാതെ ആ അനുഭൂതിയെ നേരിട്ട് സാക്ഷിയായി അറിയുക. വികാരങ്ങളും വിചാരങ്ങളും 22 കഠിനമായ ദേഷ്യം, അമിതമായ സന്തോഷം, ഭയം, അല്ലെങ്കിൽ ആഗ്രഹങ്ങൾ ഉണ്ടാകുമ്പോൾ അവയോട് പ്രതികരിക്കാതെ, അവയുടെ ഉറവിടത്തിലേക്ക് ശ്രദ്ധ തിരിക്കുക. വെളിച്ചവും ചക്രങ്ങളും 10 പുരികക്കൊടികൾക്കിടയിലോ (ആജ്ഞാചക്രം) ഹൃദയത്തിലോ ഒരു പ്രകാശബിന്ദു ദർശിക്കുക, അല്ലെങ്കിൽ സുഷുമ്നാ നാഡിയിലൂടെയുള്ള കുണ്ഡലിനി ഊർജ്ജത്തിൻ്റെ പ്രവാഹം സങ്കൽപ്പിക്കുക. ശൂന്യതയും വിസ്തൃതിയും 3 പ്രപഞ്ചം മുഴുവൻ ശൂന്യമാണെന്നോ അല്ലെങ്കിൽ തന്റെ ശരീരം ഒരു ശൂന്യമായ പാത്രമാണെന്നോ ധ്യാനിച്ച് മനസ്സിനെ ശൂന്യമാക്കുക. അവസ്ഥാ മാറ്റങ്ങൾ — ഉറക്കത്തിലേക്ക് വീഴുന്ന ആ കൃത്യമായ നിമിഷത്തിലോ, ഉറക്കത്തിൽ നിന്ന് ഉണരുന്ന ആ ആദ്യ നിമിഷത്തിലോ ഉള്ള ബോധാവസ്ഥയെ നിരീക്ഷിക്കുക. സംഗ്രഹം: ഈ 112 രീതികളിൽ ഒന്നുപോലും കഠിനമായ തത്ത്വചിന്തകളല്ല. മറിച്ച്, നാം ജീവിക്കുന്ന ഈ ലോകത്തെയും നമ്മുടെ നിത്യജീവിത അനുഭവങ്ങളെയും തന്നെ പരമമായ അദ്വൈത ബോധത്തിലേക്കുള്ള വാതിലുകളാക്കി മാറ്റുകയാണ് ഈ ധാരണകൾ ചെയ്യുന്നത്. ഇതിൽ ഏതെങ്കിലും ഒരു ധാരണയിൽ പൂർണ്ണമായി ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിക്കാൻ സാധിച്ചാൽ പോലും ഒരു വ്യക്തിക്ക് ആത്മസാക്ഷാത്കാരം (ഭൈരവ ഭാവം) സാധ്യമാകുമെന്ന് ഈ ഗ്രന്ഥം ഉറപ്പുനൽകുന്നു.