ശ്രീമദ് ഭാഗവത മഹാപുരാണ പ്രകാരം പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സൃഷ്ടി പ്രക്രിയ പ്രധാനമായും രണ്ട് ഘട്ടങ്ങളായാണ് വിവരിച്ചിരിക്കുന്നത്: സർഗ്ഗം (പ്രാഥമിക സൃഷ്ടി), വിസർഗ്ഗം (ദ്വിതീയ സൃഷ്ടി). മഹാവിഷ്ണു പ്രകൃതിയിൽ നടത്തുന്ന പ്രാഥമിക ഇടപെടലുകളിൽ നിന്ന് തുടങ്ങി ബ്രഹ്മാവ് ജീവജാലങ്ങളെ സൃഷ്ടിക്കുന്നത് വരെയുള്ള ഒരു വ്യവസ്ഥാപിത ക്രമമാണിത്. ഭാഗവതത്തിൽ പ്രതിപാദിക്കുന്ന സൃഷ്ടി ക്രമം താഴെ പറയുന്ന ഘട്ടങ്ങളിലൂടെയാണ് കടന്നുപോകുന്നത്: 1. സർഗ്ഗം (പ്രാഥമിക സൃഷ്ടി - Primary Creation) പരമാത്മാവായ മഹാവിഷ്ണു തന്റെ മായാശക്തിയാൽ പ്രകൃതിയുടെ ഗുണങ്ങളെ (സത്ത്വം, രജസ്സ്, തമസ്സ്) ഉണർത്തുന്നതോടെയാണ് സൃഷ്ടിയുടെ ആരംഭം. 24 തത്ത്വങ്ങളുടെ ഈ പ്രാഥമിക സൃഷ്ടി നടത്തുന്നത് വിഷ്ണുവിന്റെ പ്രഥമ പുരുഷാവതാരമായ മഹാവിഷ്ണു (കാരണോദകശായി വിഷ്ണു) ആണ്. മഹത്തത്ത്വം (Mahat-tattva): കാലം (Time), കർമ്മം (Action), സ്വഭാവം (Character) എന്നിവയുടെ സ്വാധീനത്താൽ പ്രകൃതിയിൽ ആദ്യം രൂപപ്പെടുന്നത് മഹത്തത്ത്വമാണ്. അഹങ്കാരം (Ego): മഹത്തത്ത്വത്തിൽ നിന്ന് അഹങ്കാരം ജനിക്കുന്നു. ഇത് മൂന്ന് വിധത്തിലാണ് രൂപപ്പെടുന്നത്: സാത്വിക അഹങ്കാരം: ഇതിൽ നിന്ന് മനസ്സും പ്രപഞ്ചത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന ദേവതമാരും ഉണ്ടാകുന്നു. രാജസ അഹങ്കാരം: ഇതിൽ നിന്ന് ബുദ്ധിയും, അറിവ് നേടുന്ന അഞ്ച് ജ്ഞാനേന്ദ്രിയങ്ങളും (കണ്ണ്, മൂക്ക്, നാക്ക്, ചെവി, തൊലി), കർമ്മേന്ദ്രിയങ്ങളും ഉണ്ടാകുന്നു. താമസ അഹങ്കാരം: ഇതിൽ നിന്ന് പഞ്ചഭൂതങ്ങളും അവയുടെ സൂക്ഷ്മ രൂപങ്ങളായ തന്മാത്രകളും (ശബ്ദം, സ്പർശം, രൂപം, രസം, ഗന്ധം) ഉണ്ടാകുന്നു. പഞ്ചഭൂതങ്ങളുടെ സൃഷ്ടി ക്രമം (താമസ അഹങ്കാരത്തിൽ നിന്ന്): ആകാശം (Ether): ആദ്യമുണ്ടായ ഭൂതം. ഇതിന്റെ ഗുണം 'ശബ്ദം' ആണ്. വായു (Air): ആകാശത്തിൽ നിന്ന് വായു ഉണ്ടായി. ഗുണം 'സ്പർശം'. അഗ്നി (Fire): വായുവിൽ നിന്ന് പ്രകാശവും ഊർജ്ജവുമുള്ള അഗ്നി ഉണ്ടായി. ഗുണം 'രൂപം'. ജലം (Water): അഗ്നിയിൽ നിന്ന് ജലം ഉണ്ടായി. ഗുണം 'രസം' (രുചി). ഭൂമി (Earth): ജലത്തിൽ നിന്ന് ഘനരൂപത്തിലുള്ള ഭൂമി ഉണ്ടായി. ഗുണം 'ഗന്ധം' (മണം). 2. ബ്രഹ്മാണ്ഡത്തിന്റെ ഉത്പത്തിയും ഈശ്വരപ്രവേശവും ഈ 24 തത്ത്വങ്ങളും പരസ്പരം ചേരാതെ നിർജ്ജീവമായി കിടക്കുകയായിരുന്നു. ഭഗവാൻ തന്റെ പ്രവേശനത്താൽ ഇവയെ ഒരുമിപ്പിച്ചപ്പോൾ ഒരു സുവർണ്ണ അണ്ഡം (ബ്രഹ്മാണ്ഡം) രൂപപ്പെട്ടു. ഈ ബ്രഹ്മാണ്ഡത്തിനുള്ളിലേക്ക് ഭഗവാൻ ഗർഭോദകശായി വിഷ്ണുവായി പ്രവേശിച്ചു. ഭഗവാന്റെ നാഭിയിൽ നിന്ന് ഒരു താമരപ്പൂവ് വിടരുകയും, അതിൽ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ശില്പിയായ ബ്രഹ്മാവ് ജനിക്കുകയും ചെയ്തു. 3. വിസർഗ്ഗം (ദ്വിതീയ സൃഷ്ടി - Secondary Creation) ഭഗവാൻ നൽകിയ പഞ്ചഭൂതങ്ങളെയും ഇന്ദ്രിയങ്ങളെയും അസംസ്‌കൃത വസ്തുക്കളായി ഉപയോഗിച്ച് ബ്രഹ്മാവ് നടത്തുന്ന വൈവിധ്യമാർന്ന സൃഷ്ടികളാണ് വിസർഗ്ഗം. ബ്രഹ്മാവ് തന്റെ തപസ്സിന്റെ ഫലമായി ഭഗവത് അനുഗ്രഹം വാങ്ങി പ്രപഞ്ചത്തെ 14 ലോകങ്ങളായി തിരിക്കുകയും ജീവജാലങ്ങളെ സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്തു. ബ്രഹ്മാവിന്റെ സൃഷ്ടി ക്രമം: അവിദ്യ (അജ്ഞാനം): ആദ്യം ബ്രഹ്മാവ് അജ്ഞാനത്തിന്റെ അഞ്ച് രൂപങ്ങൾ (തമസ്സ്, മോഹം, മഹാമോഹം തുടങ്ങിയവ) സൃഷ്ടിച്ചു. സനകാദി മുനിമാർ: തുടർന്ന് ജ്ഞാനികളായ സനകൻ, സനാതനൻ, സനന്ദനൻ, സനത്കുമാരൻ എന്നിവരെ സൃഷ്ടിച്ചു. എന്നാൽ അവർ പ്രപഞ്ചസൃഷ്ടിയിൽ ഏർപ്പെടാൻ വിസമ്മതിച്ചു. രുദ്രൻ (ശിവൻ): ബ്രഹ്മാവിന്റെ പുരികക്കൊടിയിലെ ക്രോധത്തിൽ നിന്ന് രുദ്രൻ ജനിച്ചു. പ്രജാപതിമാരും മരീച്യാദി മഹർഷിമാരും: സൃഷ്ടി തുടരുന്നതിനായി ഭൃഗു, മരീചി, അത്രി, വസിഷ്ഠൻ തുടങ്ങിയ മഹർഷിമാരെയും നാരദനെയും സൃഷ്ടിച്ചു. സ്വയംഭുവ മനുവും ശതരൂപയും: ഭൗതികമായ വംശവർദ്ധനവിനായി ബ്രഹ്മാവ് തന്റെ ശരീരത്തിൽ നിന്ന് ആദ്യ പുരുഷനായ മനുവിനെയും ആദ്യ സ്ത്രീയായ ശതരൂപയെയും സൃഷ്ടിച്ചു. ഇവരിൽ നിന്നാണ് മനുഷ്യവംശം ഉണ്ടായത്. മറ്റ് ജീവജാലങ്ങൾ: ദേവന്മാർ, പിതൃക്കൾ, അസുരന്മാർ, ഗന്ധർവ്വന്മാർ എന്നിവരെയും; തുടർന്ന് മൃഗങ്ങൾ, പക്ഷികൾ, ജലജീവികൾ, സസ്യലതാദികൾ എന്നിവയെയും ബ്രഹ്മാവ് ക്രമമായി സൃഷ്ടിച്ചു. ചുരുക്കത്തിൽ, ഭാഗവത പ്രകാരം പ്രപഞ്ചം എന്നത് ഭൗതിക മൂലകങ്ങളുടെ കേവലമായ ഒരു കൂട്ടം മാത്രമല്ല, മറിച്ച് പരമാത്മാവിന്റെ സങ്കല്പത്താൽ ആരംഭിച്ച്, ഭഗവാന്റെ ചൈതന്യത്താൽ നിലകൊള്ളുന്ന ഒരു വ്യവസ്ഥാപിത നിർമ്മിതിയാണ്.