യോഗവാസിഷ്ഠത്തിലെ ഉപശമ പ്രകരണത്തിൽ വസിഷ്ഠമഹർഷി ശ്രീരാമന് വിവരിച്ചുകൊടുക്കുന്ന അതിപ്രശസ്തമായ ഒരു കഥയാണ് ഗാധിയുടെ കഥ. വിഷ്ണുഭഗവാന്റെ മായയുടെ ആഴം എത്രത്തോളമുണ്ടെന്ന് വ്യക്തമാക്കുന്നതാണ് ഈ വിവരണം. ഗാധി കണ്ട മായാസ്വപ്നം ഗാധി എന്ന ധർമ്മിഷ്ഠനായ ബ്രാഹ്മണൻ വിഷ്ണുഭഗവാനെ പ്രീതിപ്പെടുത്താനായി കഠിനമായ തപസ്സനുഷ്ഠിച്ചു. തപസ്സിൽ സംപ്രീതനായ ഭഗവാൻ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടപ്പോൾ, ഈ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ നിലനിൽപ്പിന് ആധാരമായ 'മഹാമായ' എന്താണെന്ന് തനിക്ക് കാണിച്ചുതരണമെന്ന് ഗാധി ആവശ്യപ്പെട്ടു. ഭഗവാൻ ആ വരം നൽകി അപ്രത്യക്ഷനായി. കുറച്ചു ദിവസങ്ങൾക്ക് ശേഷം ഗാധി തന്റെ നിത്യകർമ്മങ്ങൾക്കായി നദിയിൽ ഇറങ്ങി മുങ്ങി നിവർന്നു. ആ നിമിഷം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ബോധം മറഞ്ഞു, മനസ്സ് മറ്റൊരു യാഥാർത്ഥ്യത്തിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചു: മരണവും പുനർജന്മവും: താൻ മരിച്ചതായും ബന്ധുക്കൾ ചേർന്ന് തന്നെ ശ്മശാനത്തിൽ സംസ്കരിക്കുന്നതായും അദ്ദേഹം കണ്ടു. തൊട്ടടുത്ത നിമിഷം ഒരു വേട്ടക്കാരന്റെ (ചണ്ഡാലൻ) ഭാര്യയുടെ ഗർഭപാത്രത്തിൽ അദ്ദേഹം ഒരു കുഞ്ഞായി ജനിച്ചു. 'കടാഞ്ജൻ' എന്ന പേരിൽ ആ ഗോത്രത്തിൽ അദ്ദേഹം വളർന്നു. രാജാവായി മാറുന്നു: പിന്നീട് വേട്ടക്കാരുടെ ഗോത്രത്തിൽ നിന്ന് മാറി സഞ്ചരിച്ച് അദ്ദേഹം 'കീര' എന്ന വലിയൊരു രാജ്യത്ത് എത്തിപ്പെട്ടു. അവിടുത്തെ രാജാവ് മരിച്ചതിനെ തുടർന്ന് പുതിയ രാജാവിനെ തിരഞ്ഞെടുക്കാൻ അലഞ്ഞുതിരിഞ്ഞ രാജകീയ ആന, ഈ കടാഞ്ജനെയാണ് മാലയിട്ട് രാജാവായി സ്വീകരിച്ചത്. അങ്ങനെ അദ്ദേഹം ആ രാജ്യത്തെ അധിപനായി എട്ടുവർഷത്തോളം ഭരണം നടത്തി. രഹസ്യം പുറത്താകുന്നു: എട്ടുവർഷത്തിന് ശേഷം താൻ ഒരു ചണ്ഡാലനാണെന്ന സത്യം നാട്ടുകാർ തിരിച്ചറിയുകയും, അതിൽ മനംനൊന്ത് മന്ത്രിമാരും ബ്രാഹ്മണരും അഗ്നിപ്രവേശം ചെയ്യുകയും ചെയ്തു. ആ ദുഃഖം താങ്ങാനാവാതെ രാജാവായ കടാഞ്ജനും ചിതകൂട്ടി അതിലേക്ക് ചാടി. ചിതയിലെ അഗ്നി ശരീരത്തിൽ പടർന്ന ആ ഞെട്ടലിൽ ഗാധി പെട്ടെന്ന് കണ്ണുതുറന്നു. നോക്കുമ്പോൾ താൻ നദിയിലെ വെള്ളത്തിൽ തന്നെയാണ് നിൽക്കുന്നത്. കുറച്ചു നിമിഷങ്ങൾ മാത്രമാണ് യഥാർത്ഥത്തിൽ കടന്നുപോയത്, എന്നാൽ അതിനുള്ളിൽ ഒരു ആയുസ്സ് മുഴുവൻ അദ്ദേഹം ജീവിച്ചുതീർത്തു. സ്വപ്നത്തിന്റെ സത്യാന്വേഷണം താൻ കണ്ടത് വെറുമൊരു ഭ്രമമാണെന്ന് കരുതിയെങ്കിലും ഗാധിക്ക് ആ ചിന്ത പൂർണ്ണമായി ഉൾക്കൊള്ളാനായില്ല. അദ്ദേഹം തന്റെ ജ്ഞാനദൃഷ്ടി കൊണ്ടും യാത്രകൾ കൊണ്ടും അന്വേഷണം നടത്തി. അത്ഭുതമെന്നു പറയട്ടെ, താൻ സ്വപ്നത്തിൽ കണ്ട 'കീര' എന്ന രാജ്യവും, അവിടുത്തെ രാജാവിന്റെ ചരിത്രവും, വേട്ടക്കാരുടെ ഗ്രാമവുമെല്ലാം യഥാർത്ഥത്തിൽ ഉള്ളതാണെന്ന് അദ്ദേഹം തിരിച്ചറിഞ്ഞു. തുടർന്ന് വീണ്ടും ഭഗവാനെ ധ്യാനിച്ച് ഗാധി ഇതിന്റെ രഹസ്യം ചോദിച്ചു. അപ്പോൾ ഭഗവാൻ വിഷ്ണു അദ്ദേഹത്തിന് സത്യം വെളിപ്പെടുത്തിക്കൊടുത്തു: "ഗാധി, നീ കണ്ടതെല്ലാം നിന്റെ മനസ്സിന്റെ പ്രതിഫലനം മാത്രമാണ്. പ്രപഞ്ചത്തിൽ യഥാർത്ഥമായി ഒന്നുമില്ല, എല്ലാം മനസ്സ് സൃഷ്ടിക്കുന്ന ഭ്രമങ്ങളാണ് (മായ). നീ കണ്ട വേട്ടക്കാരനും രാജാവുമെല്ലാം മുൻപ് എവിടെയോ ജീവിച്ചിരുന്നവരാണ്. അവരുടെ ചിന്തകളും വാസനകളും നിന്റെ മനസ്സിലേക്ക് ഞാൻ മായയായി കടത്തിവിട്ടു. ജാഗ്രത് അവസ്ഥയും (ഉണർന്നിരിക്കുന്ന അവസ്ഥ) സ്വപ്ന അവസ്ഥയും ഒന്നുതന്നെയാണ്. മനസ്സ് ഇല്ലാതാകുമ്പോൾ മാത്രമേ മായ മാറുകയും പരമാർത്ഥം തിരിച്ചറിയുകയും ചെയ്യൂ." തത്ത്വം (Moral/Philosophy) ഈ കഥയിലൂടെ വേദാന്തം മുന്നോട്ടുവെക്കുന്ന പ്രധാന തത്ത്വം "ജഗത് മിഥ്യ" എന്നതാണ്. നാം ഉണർന്നിരിക്കുമ്പോൾ കാണുന്ന ഈ ലോകം എത്രത്തോളം സത്യമാണെന്ന് തോന്നുന്നുവോ, അത്രത്തോളം തന്നെ അസത്യവുമാണ്. സ്വപ്നത്തിൽ കാണുന്ന കാര്യങ്ങൾ ഉണരുമ്പോൾ ഇല്ലാതാകുന്നതുപോലെ, ആത്മജ്ഞാനം ഉണ്ടാകുമ്പോൾ ഈ ഭൗതികപ്രപഞ്ചമാകുന്ന മായയും ഇല്ലാതാകുന്നു എന്ന് യോഗവാസിഷ്ഠം വ്യക്തമാക്കുന്നു.