പുരാണങ്ങളും ഭാഗവതവും അനുസരിച്ച്, ബ്രഹ്മാവ് പ്രപഞ്ചത്തിലെ ജീവജാലങ്ങളെയും ഗ്രഹങ്ങളെയും സൃഷ്ടിക്കുന്നതിന് മുൻപ് മഹാവിഷ്ണു നേരിട്ട് സൃഷ്ടിച്ച ചില പ്രധാന ഘടകങ്ങളുണ്ട്. അവ താഴെ പറയുന്നവയാണ്: പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ മൂലഘടകങ്ങൾ (മഹത്തത്ത്വം): പ്രപഞ്ചം സൃഷ്ടിക്കുന്നതിന് ആവശ്യമായ പ്രകൃതി, കാലം (സമയം), ജീവാത്മാക്കൾ, ത്രിഗുണങ്ങൾ (സത്ത്വം, രജസ്സ്, തമസ്സ്) എന്നിവ വിഷ്ണു ഭഗവാനാണ് ആദ്യം പ്രകടമാക്കിയത്. പഞ്ചഭൂതങ്ങളുടെ സൂക്ഷ്മരൂപങ്ങൾ: ആകാശം, വായു, അഗ്നി, ജലം, ഭൂമി എന്നീ പഞ്ചഭൂതങ്ങളും അവയുടെ തന്മാത്രകളും വിഷ്ണുവിൽ നിന്നാണ് ഉത്ഭവിച്ചത്. ഗർഭോദകശായി വിഷ്ണു: മഹാവിഷ്ണു പ്രപഞ്ചസൃഷ്ടിക്കായി തന്റെ തന്നെ അംശമായി ഗർഭോദകം എന്ന പ്രപഞ്ച സമുദ്രത്തിൽ പള്ളികൊള്ളുന്ന രൂപം സ്വീകരിച്ചു. ബ്രഹ്മാവിന്റെ ജനനം: വിഷ്ണു ഭഗവാന്റെ നാഭിയിൽ (പൊക്കിൾ) നിന്ന് ഒരു ദിവ്യമായ താമരപ്പൂവ് വിരിഞ്ഞുയർന്നു. ഈ താമരയിലാണ് സകല ചരാചരങ്ങളെയും സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള ചുമതലയുമായി ബ്രഹ്മാവ് ജനിച്ചത്. വേദങ്ങൾ: പ്രപഞ്ചസൃഷ്ടി എങ്ങനെ നടത്തണം എന്ന ജ്ഞാനം നൽകുന്നതിനായി വിഷ്ണു ഭഗവാൻ വേദങ്ങൾ ബ്രഹ്മാവിന് ഉപദേശിച്ചു നൽകി. ചുരുക്കത്തിൽ, ബ്രഹ്മാവിന് സൃഷ്ടികർമ്മം നടത്താനുള്ള അടിസ്ഥാന സൗകര്യങ്ങളും വിത്തുമാണ് ഭഗവാൻ വിഷ്ണു ആദ്യമേ സൃഷ്ടിച്ചത്. അതിന് ശേഷമാണ് ബ്രഹ്മാവ് ഈ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ഭൗതികമായ രൂപകൽപ്പന നിർവ്വഹിച്ചത്. ഇതുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് ഭാഗവതത്തിലെ സൃഷ്ടിക്രമത്തെക്കുറിച്ച്‌. പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സൃഷ്ടി എന്നത് വളരെ വ്യവസ്ഥാപിതമായ ഒരു പ്രക്രിയയാണ്. ഇത് പ്രധാനമായും രണ്ട് ഘട്ടങ്ങളായി തിരിഞ്ഞിരിക്കുന്നു: സർഗ്ഗം (മഹാവിഷ്ണുവിന്റെ നേരിട്ടുള്ള സൃഷ്ടി), വിസർഗ്ഗം (ബ്രഹ്മാവിന്റെ സൃഷ്ടി). ഇവയെക്കുറിച്ചുള്ള വിശദമായ വിവരങ്ങൾ താഴെ നൽകുന്നു: 1. ഭാഗവതത്തിലെ സൃഷ്ടിക്രമം (സർഗ്ഗം - മഹാവിഷ്ണുവിന്റെ സൃഷ്ടി) മഹാവിഷ്ണു ബ്രഹ്മാവിനെ സൃഷ്ടിക്കുന്നതിന് മുൻപും ശേഷവുമായി പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന ഘടകങ്ങൾ നിർമ്മിച്ചതിനെ 'സർഗ്ഗം' എന്ന് വിളിക്കുന്നു. ഭാഗവത തൃതീയ സ്കന്ധത്തിൽ (മൂന്നാം അദ്ധ്യായം) ഇതിനെ 9 ഘട്ടങ്ങളായി വിവരിക്കുന്നു: മഹത്തത്ത്വം: ഭഗവാന്റെ പ്രകൃതിക്ഷോഭത്താൽ ത്രിഗുണങ്ങൾ (സത്വം, രജസ്സ്, തമസ്സ്) സമനില തെറ്റി പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ആദ്യ മൂലരൂപം ഉണ്ടാവുന്നു. അഹങ്കാരം: ഇതിൽ നിന്നും സാത്വികം, രാജസം, താമസം എന്നിങ്ങനെ മൂന്ന് തരം അഹങ്കാരങ്ങൾ ഉണ്ടാകുന്നു. ഭൂതസൃഷ്ടി (പഞ്ചഭൂതങ്ങൾ): ശബ്ദം, സ്പർശം, രൂപം, രസം, ഗന്ധം എന്നീ തന്മാത്രകളും അവയിൽ നിന്ന് ആകാശം, വായു, അഗ്നി, ജലം, ഭൂമി എന്നിവയും ഉണ്ടാകുന്നു. ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ: ജ്ഞാനേന്ദ്രിയങ്ങളും (കണ്ണ്, മൂക്ക് തുടങ്ങിയവ) കർമ്മേന്ദ്രിയങ്ങളും (കൈ, കാൽ തുടങ്ങിയവ) ഉണ്ടാകുന്നു. മനസ്സും ദേവതകളും: ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന മനസ്സും, പ്രപഞ്ചശക്തികളെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന ദേവതകളും രൂപപ്പെടുന്നു. തമസ്സ് (അവിദ്യ): സൃഷ്ടിക്ക് മുൻപുള്ള അജ്ഞാനത്തിന്റെ അവസ്ഥ. ഈ ഘടകങ്ങളെല്ലാം ചേർത്തുവെച്ച് ഭഗവാൻ പ്രപഞ്ചാണ്ഡം (Cosmic Egg) നിർമ്മിക്കുകയും, അതിനുള്ളിൽ ഗർഭോദകശായി വിഷ്ണുവായി പ്രവേശിക്കുകയും ചെയ്തു. തുടർന്ന് ഭഗവാന്റെ നാഭിയിലെ താമരയിൽ നിന്ന് ബ്രഹ്മാവ് ജനിച്ചു. 2. ബ്രഹ്മാവിന്റെ സൃഷ്ടികൾ (വിസർഗ്ഗം) ഭഗവാൻ വിഷ്ണു നൽകിയ വേദജ്ഞാനവും അടിസ്ഥാന ഘടകങ്ങളും ഉപയോഗിച്ച് ബ്രഹ്മാവ് നടത്തിയ ഭൗതിക സൃഷ്ടികളെയാണ് 'വിസർഗ്ഗം' എന്ന് വിളിക്കുന്നത്. ബ്രഹ്മാവ് പ്രധാനമായും താഴെ പറയുന്നവ സൃഷ്ടിച്ചു: മാനസ പുത്രന്മാർ: സൃഷ്ടികർമ്മത്തിൽ സഹായിക്കാനായി ബ്രഹ്മാവ് തന്റെ മനസ്സിൽ നിന്ന് സനകൻ, സനാതനൻ, സനന്ദനൻ, സനത്കുമാരൻ (നാല് കുമാരന്മാർ) എന്നിവരെയും നാരദൻ, മരീചി, അത്രി, വസിഷ്ഠൻ തുടങ്ങിയ സപ്തർഷികളെയും സൃഷ്ടിച്ചു. പ്രജാപതിമാർ: പ്രപഞ്ചത്തിൽ ജീവന്റെ വംശവർദ്ധനവിനായി ദക്ഷൻ കർദ്ദമൻ തുടങ്ങിയ പ്രജാപതിമാരെ സൃഷ്ടിച്ചു. സ്വയംഭുവ മനുവും ശതരൂപയും: ഭൂമിയിലെ മനുഷ്യവംശത്തിന്റെ തുടക്കത്തിനായി ആദ്യത്തെ പുരുഷനായ മനുവിനെയും സ്ത്രീയായ ശതരൂപയെയും സൃഷ്ടിച്ചു. വിവിധ ജീവജാലങ്ങൾ: ദേവന്മാർ, അസുരന്മാർ, പിതൃക്കൾ, ഗന്ധർവ്വന്മാർ, യക്ഷന്മാർ, രാക്ഷസന്മാർ, മൃഗങ്ങൾ, പക്ഷികൾ, സസ്യലതാദികൾ എന്നിവരെയെല്ലാം ബ്രഹ്മാവ് വ്യത്യസ്ത ഗുണങ്ങളോടെ സൃഷ്ടിച്ചു. കാലഗണന: പകൽ, രാത്രി, മാസങ്ങൾ, വർഷങ്ങൾ, യുഗങ്ങൾ (കൃത, ത്രേതാ, ദ്വാപര, കലി) എന്നിവയുടെ സമയക്രമം നിശ്ചയിച്ചു. ചുരുക്കത്തിൽ, ഭഗവാൻ വിഷ്ണു പ്രപഞ്ചത്തിനാവശ്യമായ 'അസംസ്കൃത വസ്തുക്കൾ' (Raw Materials) നിർമ്മിച്ചപ്പോൾ, ബ്രഹ്മാവ് ഒരു ശില്പിയെപ്പോലെ അവയ്ക്ക് രൂപവും ഭാവവും നൽകി ജീവസ്സുറ്റതാക്കി മാറ്റി.