മണാളകൻ (മണവാളൻ) ദാരിദ്ര്യം മാത്രം സാമ്പാദ്യമുള്ള ബ്രാഹ്‌മണനായ ഒരു പരമഭക്തനും ഗുരുവായൂരപ്പനും തമ്മിലുള്ള അത്ഭുതകരമായ ഭക്തിയുടെ കഥയാണ്. ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ കാരുണ്യവും തന്റെ ഭക്തന്റെ നിഷ്കളങ്കമായ സ്നേഹവും വ്യക്തമാക്കുന്ന ഒരു ഐതിഹ്യമാണിത്. ഇതിന്റെ പ്രധാന കഥാസംഗ്രഹം താഴെ നൽകുന്നു: മണാളകന്റെ ഭക്തിയും വഴിപാടും പണ്ട് കാലത്ത് ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിനടുത്ത് ജീവിച്ചിരുന്ന ദരിദ്രനായ എന്നാൽ ഭഗവദ്ചിന്തയിൽ മാത്രം കഴിഞ്ഞിരുന്ന ഒരു ഭക്തനായിരുന്നു മണാളകൻ (ചിലയിടങ്ങളിൽ മണവാളൻ എന്ന് പരാമർശിക്കാറുണ്ട്). ഭഗവാന് വലിയ വഴിപാടുകളോ സ്വർണ്ണമോ സമർപ്പിക്കാൻ അദ്ദേഹത്തിന് സാമ്പത്തികശേഷി ഇല്ലായിരുന്നു. എങ്കിലും ദിവസവും കാട്ടിൽ പോയി നല്ല തുളസിയിലകളും സുഗന്ധമുള്ള പൂക്കളും ശേഖരിച്ച്, ഭക്തിയോടെ മാല കെട്ടി അദ്ദേഹം ഗുരുവായൂരപ്പന് സമർപ്പിക്കുമായിരുന്നു. ഭക്തനെ പരീക്ഷിക്കുന്ന ശാന്തിക്കാരൻ ഒരു ദിവസം മണാളകൻ കൊണ്ടുവന്ന പുഷ്പഹാരം വഴിപാടായി സ്വീകരിക്കാൻ ക്ഷേത്രത്തിലെ മേൽശാന്തി (പൂജാരി) വിമുഖത കാണിച്ചു. വലിയ പ്രഭുക്കന്മാരും ധനികരും കൊണ്ടുവന്ന വിലപിടിപ്പുള്ള പട്ടു വസ്ത്രങ്ങളുടെയും സ്വർണ്ണമാലകളുടെയും ഇടയിൽ ഈ പാവപ്പെട്ട ഭക്തന്റെ തുളസിമാല വെക്കാൻ ശാന്തിക്കാരന് താല്പര്യമില്ലായിരുന്നു. അദ്ദേഹം മണാളകനെ പരിഹസിക്കുകയും ആ മാല ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ഒരു കോണിലേക്ക് എറിഞ്ഞു കളയുകയും ചെയ്തു. തന്റെ ഭക്തി ഭഗവാന്റെ ചാരത്ത് എത്തിയില്ലല്ലോ എന്നോർത്ത് അതീവ ദുഃഖത്തോടെയും കണ്ണീരോടെയും മണാളകൻ അവിടെയിരുന്ന് പ്രാർത്ഥിച്ചു. ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ അത്ഭുതം അന്നുരാത്രി മേൽശാന്തിക്ക് ഒരു സ്വപ്നദർശനമുണ്ടായി. സ്വപ്നത്തിൽ ഗുരുവായൂരപ്പൻ അതീവ കോപത്തോടെ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. ഭഗവാന്റെ തിരുമാറിൽ ധനികർ ചാർത്തിയ സ്വർണ്ണമാലകളോ പട്ടു വസ്ത്രങ്ങളോ ഒന്നും ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. പകരം മണാളകൻ കൊണ്ടുവന്നതും ശാന്തിക്കാരൻ എറിഞ്ഞുകളഞ്ഞതുമായ ആ തുളസിമാല മാത്രമാണ് ഭഗവാൻ അണിഞ്ഞിരുന്നത്. "എനിക്ക് പ്രിയം ധനികരുടെ ആഡംബരങ്ങളല്ല, മറിച്ച് മണാളകന്റെ നിഷ്കളങ്കമായ ഭക്തിയാണ്" എന്ന് ഭഗവാൻ അരുളിച്ചെയ്തു. കഥയുടെ സന്ദേശം പിറ്റേന്ന് രാവിലെ ഉണർന്ന മേൽശാന്തി ഭയത്തോടെയും പശ്ചാത്താപത്തോടെയും ഓടിവന്ന് മണാളകനോട് മാപ്പ് ചോദിച്ചു. തുടർന്ന് ആ തുളസിമാല ഭഗവാന്റെ വിഗ്രഹത്തിൽ ഭക്തിപൂർവ്വം ചാർത്തുകയും ചെയ്തു. ബാഹ്യമായ ആഡംബരങ്ങളേക്കാൾ ഭഗവാന് പ്രിയം ശുദ്ധമായ ഭക്തിയും സമർപ്പണവുമാണ് എന്ന് തെളിയിക്കുന്നതാണ് ഈ കഥ.