ദൈവം ഉണ്ടോ ഇല്ലയോ എന്നതിനെക്കുറിച്ച് യുക്തിപരമായ വാദപ്രതിവാദങ്ങൾക്കപ്പുറം സ്വന്തം അനുഭവത്തിലൂടെ സത്യം കണ്ടെത്തണം എന്നതായിരുന്നു സ്വാമി വിവേകാനന്ദന്റെ പ്രധാന അഭിപ്രായം. വെറും അന്ധമായ വിശ്വാസത്തെയോ പുസ്തകങ്ങളിലെ അറിവിനെയോ അദ്ദേഹം അനുകൂലിച്ചിരുന്നില്ല. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഈ വിഷയത്തിലുള്ള ദർശനങ്ങൾ താഴെ പറയുന്ന പ്രധാന ആശയങ്ങളിൽ ചുരുക്കിവിവരിക്കാം: വാദങ്ങളിലൂടെ ദൈവം ഉണ്ടെന്ന് തെളിയിക്കാനാകില്ല: ദൈവം ഉണ്ടോ ഇല്ലയോ എന്ന വിഷയം കേവലം വാദപ്രതിവാദങ്ങളിലൂടെയോ യുക്തിയിലൂടെയോ തെളിയിക്കാൻ കഴിയില്ലെന്ന് അദ്ദേഹം വിശ്വസിച്ചു. കാരണം, അനുകൂലമായും പ്രതികൂലമായും ഒരുപോലെ വാദിക്കാൻ മനുഷ്യബുദ്ധിക്ക് കഴിയും. ദൈവം എന്നാൽ ആത്മസാക്ഷാത്കാരം (Realisation): മതം എന്നത് വെറും വാക്കുകളല്ല, മറിച്ച് അത് അനുഭവമാണ്. ദൈവം ഉണ്ടെങ്കിൽ അവനെ നമ്മുടെ സ്വന്തം ഹൃദയത്തിൽ തന്നെ ദർശിക്കാൻ കഴിയണം. "നിങ്ങൾ ദൈവത്തെ കണ്ടിട്ടുണ്ടോ?" എന്ന് അദ്ദേഹം തന്റെ ഗുരുവായ ശ്രീരാമകൃഷ്ണ പരമഹംസരോട് ചോദിച്ചപ്പോൾ, "ഞാൻ നിന്നെ കാണുന്നതിനേക്കാൾ വ്യക്തമായി ദൈവത്തെ കാണുന്നുണ്ട്" എന്ന മറുപടിയാണ് വിവേകാനന്ദന്റെ സംശയങ്ങൾ മാറ്റി അദ്ദേഹത്തെ ആത്മീയതയിലേക്ക് നയിച്ചത്. സ്വന്തത്തിൽ വിശ്വസിക്കുക: ദൈവത്തിലുള്ള വിശ്വാസത്തേക്കാൾ പ്രധാനമായി വിവേകാനന്ദൻ കണ്ടത് സ്വയമുള്ള വിശ്വാസമാണ് (Self-faith). കോടിക്കണക്കിന് ദൈവങ്ങളിൽ വിശ്വസിച്ചാലും സ്വന്തം ശക്തിയിൽ വിശ്വാസമില്ലെങ്കിൽ മനുഷ്യന് പുരോഗതിയുണ്ടാകില്ല എന്ന് അദ്ദേഹം വ്യക്തമാക്കി. മനുഷ്യസേവനം തന്നെയാണ് ഈശ്വരസേവനം: രൂപരഹിതനായ ഈശ്വരനെക്കാൾ പ്രപഞ്ചത്തിലെ ജീവജാലങ്ങളിൽ ദൈവത്തെ കാണാനാണ് അദ്ദേഹം ഉപദേശിച്ചത്. "നരനിലാണ് നാരായണൻ വസിക്കുന്നത്" (നര-നാരായണൻ) എന്നും, പാവപ്പെട്ടവരെയും ദുരിതം അനുഭവിക്കുന്നവരെയും സേവിക്കുന്നതാണ് യഥാർത്ഥ ഈശ്വരാരാധനയെന്നും അദ്ദേഹം ഉറച്ചു വിശ്വസിച്ചു. ദൈവത്തിന്റെ സ്വഭാവം: അദ്വൈത വേദാന്തത്തിൽ അധിഷ്ഠിതമായി, ദൈവം എന്നത് പ്രപഞ്ചം മുഴുവൻ നിറഞ്ഞുനിൽക്കുന്ന, രൂപമില്ലാത്ത, ശുദ്ധവും സർവ്വശക്തവുമായ ഒരു ചൈതന്യമാണെന്ന് അദ്ദേഹം ചിക്കാഗോ പ്രസംഗത്തിലും മറ്റും വ്യക്തമാക്കുകയുണ്ടായി. ചുരുക്കത്തിൽ, ദൈവത്തെ പുറത്തെവിടെയോ ഉള്ള ഒരു രൂപമായി കണ്ട് ആരാധിക്കുന്നതിനേക്കാൾ, തന്റെ ഉള്ളിലെ ദിവ്യത്വത്തെ തിരിച്ചറിയുകയും മനുഷ്യത്വത്തോടെ ജീവിക്കുകയും ചെയ്യുക എന്നതാണ് ഈശ്വരന്റെ അസ്തിത്വത്തെക്കുറിച്ചുള്ള വിവേകാനന്ദ സ്വാമിയുടെ കാഴ്ചപ്പാട്.